در سالهای اخیر، گوشیهای هوشمند و شبکههای اجتماعی به بخشی جداییناپذیر از زندگی تمامی مردم، بهویژه نوجوانان تبدیل شدهاند. طبق گزارش سایت Pubmed در تحقیقاتی که از طریق توزیع پرسشنامه Smartphone Addiction Scale Short Version روی دانشآموزان ایرانی 10 تا 15 ساله انجام شد، مشخص شده که حدود 29.8 درصد از نوجوانان احتمالا درگیر اعتیاد به گوشی هوشمند هستند. این درصد در سنین بالاتر بیشتر میشود. در ضمن، پسران بیشتر از دختران به موبایل وابسته میشوند.
این آمار زنگ خطری جدی برای سلامت روان، رشد اجتماعی و تحصیلی نوجوانان است. بیتوجهی به اعتیاد به موبایل میتواند پیامدهای بلندمدت و جبرانناپذیری به همراه داشته باشد؛ بنابراین، رسیدگی و مداخله بهموقع در این مسئله کاملا ضروری است. ما در این مطلب، شما را با نشانههای اعتیاد نوجوانان به گوشی و راهکارهای درمان و پیشگیری آن آشنا میکنیم.
نشانههای اعتیاد به موبایل در نوجوانان چیست؟
وابستگی افراطی به تلفن همراه که از آن با عنوان «اعتیاد به گوشی» نیز نام میبرند، نوعی رفتار اعتیادگونه است که فرد کنترل زمان و شیوه استفاده از تلفن هوشمند را از دست میدهد. این اعتیاد نیز مانند هر نوع اعتیاد دیگری، عواقب و تبعات مخربی بر روی فرد و زندگیاش دارد. از دیدگاه روانشناسی، دلیل اعتیاد به تلفن همراه، تحریک سیستم پاداش در مغز است. حال این یعنی چه؟
دوپامین، یک پیامرسان شیمیایی است که بعد از انجام هر کار لذتبخش، پیام لذت و شادی را به مغز منتقل میکند. بدین ترتیب هرگونه پست و استوری، لایک، پیام و محتوای جلبتوجهکننده باعث ترشح دوپامین میشود و مغز کمکم به این ماده اعتیاد پیدا میکند؛ بهطوری که عدم ترشح آن باعث بیقراری، اضطراب یا عصبانیت میشود. بنابراین فرد همواره در فضای مجازی و تلفن همراهش غرق میشود تا دوباره آن لذت را تجربه کند.بسیاری از این رفتارهای وابسته، در اشکال دیگر دنیای دیجیتال نیز دیده میشوند؛ به طوری که امروزه اعتیاد به بازیهای کامپیوتری نیز به یکی از چالشهای اصلی سلامت روان در سنین پایین تبدیل شده است.
از آنجا که در دوره نوجوانی، مغز انسان هنوز در حال رشد است و بخشهای مربوط به کنترل تکانه، برنامهریزی و تصمیمگیری تکامل پیدا نکردهاند، این اعتیاد در نوجوانان بیشتر رخ میدهد.
در تحقیقات علمی نشریه پزشکی آمریکا (JAMA) درباره اعتیاد به تلفن هوشمند نقل شده است:
“High addictive use trajectories for mobile phones were associated with significantly higher risk of suicidal behaviours and suicidal ideation compared with low addictive use trajectories, indicating that compulsive and distress-driven use patterns are more harmful than total screen time alone.”
«الگوهای استفاده شدید و اعتیادگونه از تلفن همراه، در مقایسه با الگوهای استفاده کمخطر، بسیار بیشتر با خطر بروز رفتارهای خودآسیبزن و افکار خودکشی همراه بودهاند. یافتهها نشان میدهند که استفاده اجباری و ناشی از فشار روانی، بهمراتب آسیبزاتر از (صرفا) مدتزمان استفاده از گوشی همراه است».
منبع: گاردین
نشانههای اعتیاد نوجوانان به گوشی معمولا بهصورت رفتاری، هیجانی، تحصیلی و اجتماعی دیده میشود و عبارتاند از:
- استفاده طولانیمدت و کنترلنشده از موبایل، بدون داشتن هدف مشخص
- ناتوانی در کاهش زمان استفاده، با وجود تذکر یا تصمیم قبلی
- بیقراری، عصبانیت یا اضطراب هنگام دور شدن از موبایل یا قطع اینترنت
- چککردن مداوم گوشی، حتی در موقعیتهای نامناسب (کلاس، مهمانی، زمان خواب و غیره)
- ترجیح موبایل و فضای مجازی به تعاملات واقعی با خانواده و دوستان
- کاهش علاقه به فعالیتهای قبلی، مثل ورزش، مطالعه یا تفریحات حضوری
- افت تمرکز و حواسپرتی شدید، بهویژه هنگام درسخواندن
- افت عملکرد تحصیلی یا بیانگیزگی نسبت به مدرسه
- اختلال در خواب (دیر خوابیدن، بیدار ماندن با گوشی، چککردن شبانه)
- دروغ گفتن درباره مدت یا نوع استفاده از موبایل
- پنهانکاری درباره فعالیتهای آنلاین یا قفلکردن افراطی گوشی
- وابستگی هیجانی به پیامها، لایکها یا تایید دیگران در شبکههای اجتماعی
- تغییرات خلقی محسوس پس از استفاده از موبایل (تحریکپذیری، غمگینشدن، پرخاشگری)
- استفاده از موبایل برای فرار از استرس، تنهایی یا احساسات منفی
- بیتوجهی به مسئولیتهای شخصی، خانوادگی یا درسی
- کاهش مهارتهای ارتباطی حضوری و اجتناب از گفتوگوی رودررو
- احساس خستگی ذهنی یا سردرد و چشمدرد ناشی از استفاده طولانی
- مقاومت شدید در برابر قوانین یا محدودیتهای زمانی موبایل
- استفاده از موبایل بلافاصله پس از بیدار شدن و درست قبل از خواب
نکته: اگر در مدت کوتاهی، فقط یک یا دو نشانه را در نوجوان خود مشاهده کردید، لزوما به معنای اعتیاد نیست؛ بلکه باید همزمانی چند نشانه یا تداوم مستمر نشانههای موجود را یک زنگ خطر در نظر بگیرید.
راه ترک اعتیاد به موبایل در نوجوانان (راهنمایی برای نوجوانان)
اعتیاد به گوشی همراه صرفا باعث گذران وقت نوجوان به بطالت نمیشود، بلکه تمرکز، کیفیت خواب، عملکرد تحصیلی و روابط خانوادگی، دوستانه و اجتماعی فرد را نیز تحتتاصیر قرار میدهد. تحقیقات نشان میدهند که بیشتر از یکسوم نوجوانان، علائم اعتیاد به تلفن همراه را تجربه میکنند. بنابراین باید این قشر از جامعه را با عواقب این اعتیاد آشنا کرد و راهکارهای عملی ارائه داد تا از آسیبهای روانی و اجتماعی ناشی از این وابستگی جلوگیری شود.
قدمهای زیر به نوجوانان کمک میکنند تا کمکم اعتیاد به موبایل را کنار بگذارند:
1_ مشخص کردن زمان استفاده از موبایل
اولین راهکاری که همیشه برای هر اعتیادی به کار میرود، محدود کردن استفاده از آن است. شما میتوانید بازههای زمانی مشخصی را تعیین کنید و فقط در همان بازهها به سراغ گوشی خود بروید؛ مثلا بعد از انجام تکالیف درسی یا ساعت مشخصی در روز.
2_ کمکردن عوامل وسوسهانگیز
دریافت نوتیفیکیشن پیام و کامنت از فضاهای مجازی، شما را وسوسه میکند که مدام گوشی خود را چک کنید و ورود به فضای مجازی همان و ساعتها اسکرولکردن، همان! بنابراین بهتر است اعلانهای غیرضروری را خاموش کنید تا بتوانید بیشتر روی امور روزمره و ضروری خود تمرکز کنید.
3_ کنار گذاشتن موبایل در موقعیتهای حساس
با خودتان قرار بگذارید که در برخی موقعیتهای خاص، مثل غذا خوردن، معاشرت با خانواده یا دوستان، درسخواند و خواب، گوشی را کنار بگذارید و آن را چک نکنید. بهترین راهحل، خاموش کردن اعلانها و قرار دادن گوشی در فاصلهای دور است که بهراحتی نتوانید هر لحظه به سراغش بروید.
4_ پیدا کردن جایگزینهای جذاب
یکی از دلایل اعتیاد نوجوانان به گوشی این است که هیچ سرگرمی دیگری ندارد. بنابراین حتما یک سرگرمی موردعلاقه پیدا کنید و در اوقات فراغت به آن مشغول شوید. این سرگرمی میتواند ورزش، موسیقی، فیلم، کتاب، نقاشی، نوشتن، بازی فکری، معاشرت با دوستان یا هر سرگرمی سالم و لذتبخش دیگری باشد.بهترین راه برای پر کردن اوقات فراغت، تمرکز بر توانمندیهای فردی است. فرآیند استعدادیابی نوجوانان میتواند به شما کمک کند تا علایق واقعی خود را کشف کرده و انرژیتان را صرف فعالیتهای سازنده کنید.
5_ آگاهی از دلیل استفاده
هربار که به سراغ گوشی میروید، از خودتان بپرسید که چرا. بپرسید که آیا این کار به دلیل خاصی انجام میشود یا صرفا از روی بیحوصلگی، استرس و عادت است؟ اگر واقعا دلیل خاصی دارد، از گوشی استفاده کنید؛ اما اگر بیدلیل به سراغ گوشی رفتهاید، آن را کنار بگذارید و به سراغ یک فعالیت تفریحی دیگر بروید.
6_ استفاده از ابزارهای مدیریت زمان
برخی اپلیکیشنهای خود گوشی هستند که به شما در مدیریت مدتزمان استفاده از تلفن همراه کمک میکنند؛ مثل Digital Wellbeing برای اندروید و Screen Time برای آیفون. این اپها به شما نشان میدهند که چقدر از زمان خود را صرف اپهای مختلف گوشی کردهاید و قابلیت تنظیم اعلان برای هشدار قطع استفاده نیز دارند.
7_ اصلاح عادتهای شبانه
یکی از آسیبزاترین کارها در استفاده از تلفن همراه، استفاده قبل از خواب است. این کار باعث خستگی ذهنی، بیخوابی و کاهش کیفیت خواب میشود که بر روی سلامت جسم و روح تاثیرگذار است. بنابراین قانونی مثل «یک ساعت قبل از خواب، گوشی ممنوع!» تعیین کنید و گوشی خود را روی حالت سایلنت و دور از دسترس قرار دهید و به خواب بروید. میتوانید مطالعه کتاب یا گوشدادن به پادکست یا کتاب صوتی را جایگزین استفاده از گوشی کنید.به جای خیره شدن به صفحه گوشی، مطالعه یک کتاب انگیزشی برای نوجوانان میتواند ذهن شما را برای خوابی آرام آماده کرده و همزمان اعتمادبهنفستان را تقویت کند.
8_ درخواست کمک بدون احساس ضعف
یادتان باشد که درخواست کمک بههیچعنوان نشانه ضعف نیست؛ بلکه حتی نشان میدهد شما یک فرد باهوش و مسئولیتپذیر هستید که به مشکل خود پی بردهاید و سعی در حل آن دارید. بنابراین اگر با وجود بهکار بردن همه راهکارها باز هم کنترل استفاده از گوشی از دستتان خارج شده یا بدون آن مضطراب میشوید، از مشاور کمک بگیرید.
نتیجه: ترک اعتیاد به موبایل مانند هر اعتیاد دیگری، کاری یکباره و آسان نیست و برای دستیابی به هدفتان باید بهتدریج مسیر را طی کنید. یادتان باشد که هر قدم کوچک، یک پیشرفت بزرگ و واقعی محسوب میشود. بنابراین از قدمهای کوچک شروع کنید؛ مثل یک ساعت در روز بدون موبایل.
راه ترک اعتیاد به گوشی در نوجوانان (راهنمایی برای والدین)
اعتیاد به موبایل در نوجوانان، مسئلهای نیست که بهطور ناگهانی و بدون دلیل اتفاق بیفتد. این امر در اغلب موارد نشانهای از نیازهای عاطفی برآورده نشده نوجوان، احساس تنهایی، اضطراب، فشار تحصیلی، نداشتن ارتباط موثر با خانواده و غیر است. به همین دلیل صرفا با محدود کردن مدتزمان استفاده از گوشی نمیتوان با آن مقابله کرد؛ بلکه باید مشکل را ریشهیابی کرد و از ریشه حل کرد.
در این میان، والدین نقش بسیار مهمی ایفا میکنند. نظارت محترمانه و بدون کنترلگری و تشویق نوجوان در زمینههایی که استعداد دارد، انگیزه و اشتیاق را در او افزایش میدهد. شما، بهعنوان والد، میتوانید از روشهای زیر برای ترک اعتیاد به گوشی نوجوانان استفاده کنید:
1_ الگو بودن در استفاده سالم از موبایل
والدین، اولین الگوی فرزندان خود محسوب میشوند. به همین دلیل اگر نوجوانتان دچار اعتیاد به تلفن همراه شد، قبل از هر چیز باید رفتارهای خود را بازبینی کنید. اگر خودتان نیز دائما خودتان را با تلفن همراه سرگرم میکنید، نمیتوانید از فرزند خود خلاف این را انتظار داشته باشید. بنابراین ابتدا این مشکل را در خودتان حل کنید.
2_ گفتوگوی باز و بدون قضاوت
دستور دادن، تهدید کردن و صحبت همراه با خشونت و فریاد هیچگاه روی نوجوانان تاثیر مثبت نمیگذارد؛ چه بسا که تاثیر معکوس نیز دارد. بنابراین اگر متوجه علائم اعتیاد به گوشی در نوجوان خود شدید، ابتدا با ملایمت با او صحبت کنید و به حرفهایش گوش دهید. شما باید بدانید که احساسش نسبت به گوشی و حضور در شبکههای اجتماعی چیست و به چه دلیل این کار را انجام میدهد؛ مثلا از او بپرسید: «چهچیزی باعث میشود که دوست داشته باشی مدام گوشی را چک کنی؟» یا «این کار چه حسی به تو میدهد؟»
والدین باید با آگاهی از تاثیر شبکه اجتماعی بر نوجوانان، با فرزند خود همدلی کنند و متوجه شوند که فضای مجازی چه نیازهای روانیای را در او برطرف میکند.
3_ تنظیم قوانین واضح و مشارکتی
برای نوجوان، ساعتهای استفاده از گوشی و قوانین ساده تعریف کنید؛ اما نه بهتنهایی. شما باید این کار را همراه با نوجوان خود انجام دهید. در غیر این صورت، او توجهی به قوانین نمیکند یا اگر هم به اجبار این کار را انجام دهد، نتیجه مثبتی نخواهد داشت. مشارکت نوجوان در تعیین قوانین، حس مسئولیتپذیری و ارزشمندی را نیز در او تقویت میکند.وقتی نوجوان در تدوین قوانین استفاده از گوشی مشارکت میکند، حس مسئولیت پذیری در نوجوانان تقویت شده و احتمال پایبندی او به این قوانین بیشتر میشود.
4_ ایجاد فعالیتهای جایگزین خانوادگی
همانطور که پیشتر گفتیم، یکی از مهمترین دلایل اعتیاد نوجوانان به موبایل، نداشتن ارتباط موثر و مفید با خانواده است. شما بهعنوان والد باید فعالیتهای مشترک و مفرحی مثل پیادهروی، ورزش، بازی، آشپزی و غیره را تدارک ببینید. برای برنامهریزی از خود نوجوان کمک بگیرید و ببینید که دوست دارد چه کارهایی انجام دهد. در زمان انجام فعالیت، خوشرو باشید، برایش وقت بگذارید و به حرفهایش گوش دهید.
5_ کنترل محیط فیزیکی و دیجیتال
شما میتوانید به نوجوان کمک کنید تا ساعات استفاده از تلفن همراه را کنترل کند. دقت داشته باشید که از برخی قوانین، تمام اعضای خانواده باید پیروی کنند؛ مثلا اگر قانون گذاشتهاید که کسی نباید هنگام غذا خوردن از تلفن همراه استفاده کند، خودتان و بقیه اعضای خانواده نیز باید همین کار را انجام دهند. بهطور مثال، گوشیها جمع میشوند و روی میز وسط اتاق پذیرایی گذاشته میشوند و همگی برای صرف غذا به آشپزخانه میروند.
6_ تقویت مهارتهای اجتماعی و هیجانی
تقوت مهارتهای هیجانی و اجتماعی در نوجوانان به آنها کمک میکند که احساسات خود را بهتر کنترل کنند. شما میتوانید با آموزش و تمرین مهارتهای گفتوگو و حل مسئله به نوجوان کمک کنید که برای فرار از احساسات منفی به گوشی پناه نبرند و راحتتر بتوانند مشکلاتشان را حل کنند.
7_ مراجعه به مشاور یا روانشناس در صورت نیاز
اگر احساس کردید که نوجوان شما علائم وابستگی زیادی به تلفن همراه از خود نشان میدهد، گوشهگیر و منزوی شده یا اضطراب دارد، بهتر است هرچه زودتر از یک مشاور متخصص کمک بگیرید.درک عمیقتر ریشههای این وابستگی مستلزم دانش کافی در حوزه روانشناسی نوجوانان است؛ بنابراین مشورت با یک متخصص میتواند مسیر درمان را کوتاهتر و هموارتر کند.
نکته مهم: یادتان باشد که کنترل مستقیم یا سرککشیدن به گوشی نوجوان بههیچوجه راهحل مناسبی برای اعتیاد به تلفن همراه نیست. شما باید بهصورت محترمانه و از طریق گفتوگوهای مداوم، نظارت لازم را انجام دهید.
جلوگیری از اعتیاد به گوشی و شبکه های اجتماعی در نوجوان
تحقیقات نشان میدهد که بیشتر از یکسوم نوجوانان ایران و جهان، علائم مرتبط با اعتیاد به موبایل را تجربه میکنند. وابستگی افراطی به تلفن همراه بر روی تمرکز، کیفیت خواب، روابط اجتماعی و عملکرد تحصیلی تاثیر منفی میگذارد. از آنجا که همیشه پیشگیری بهتر از درمان است، والدین باید با استفاده از راهکارهایی، عادات سالم را در نوجوان تقویت کنند، به آنها مهارتهای خودکنترلی بیاموزند و محیطی حمایتگرانه برای نوجوانان بسازند. نکات زیر در پیشگیری از اعتیاد نوجوانان به گوشی کمک میکند:
- تعیین زمان محدود روزانه برای استفاده از گوشی و شبکههای اجتماعی
- تعیین ساعات «بدون گوشی» در خانه برای تمامی اهل خانواده، مثل هنگام غذا یا قبل از خواب
- تشویق نوجوان به فعالیتهای بدنی و ورزشی منظم
- برقراری رابطه دوستانه با نوجوان و گفتوگوهای صمیمی خانوادگی
- برنامهریزی تفریحات حضوری و گروهی با خانواده و دوستان موردعلاقه نوجوان
- تقویت مهارتهای اجتماعی و گفتوگوی حضوری بهجای پیامرسانی
- محدود کردن دسترسی به اپلیکیشنها یا بازیهای پرجاذبه
- استفاده از اپلیکیشنهای کنترل زمان و گزارش فعالیتهای دیجیتال
- الگو بودن والدین در استفاده متعادل از موبایل و شبکههای اجتماعی
- تشویق به سرگرمیهای خلاقانه مثل موسیقی، نقاشی یا نوشتن
- ایجاد قوانین روشن و مشارکتی درباره استفاده از موبایل
- پاداش دادن به نوجوان برای فعالیتهای بدون موبایل
- تنظیم محیط فیزیکی مناسب؛ مثلا اینکه گوشی دور از تخت و میز درس قرار بگیرد
- گفتوگو درباره محتوای شبکههای اجتماعی و آموزش انتخابهای ایمن و سالم
کلام آخر
تلفن همراه را میتوان همچون یک تیغ دولبه دانست که هم منافع زیادی دارد و هم ممکن است آسیبهای زیادی به افراد، بهخصوص نوجوانان، وارد کند. علائم اعتیاد به تلفن همراه در بسیاری از نوجوانان مشاهده میشود، اما توجه به این نکته ضروری است که صرفا مدتزمان طولانی استفاده از گوشی به معنای اعتیاد نیست؛ بلکه نحوه استفاده و دلیل آن مهمتر است.
نوجوان باید به خودآگاهی و مهارتهای مدیریت زمان دست یابد. بنابراین والدین باید در مسیر پیشگیری از اعتیاد نوجوانان به گوشی یا ترک آن کمک کنند و این کمک، صرفا به معنای محدود کردن ساعات استفاده از تلفن همراه نیست؛ بلکه نوجوان باید یاد بگیرد که چگونه از فناوری استفاده مثبت و بهینه کند.
منابع:
