اگر نوجوان شما ساعتها در اتاق خود سر میکند بدون اینکه با کسی ارتباط بگیرد، اگر دوست ندارد حتی وارد جمع دوستان و همسالان خود شود، انرژیاش کم شده یا الگوی خواب و تغذیهاش تغییر کرده، ممکن است دچار گوشه گیری یا انزوای اجتماعی شده باشد.
در یک بررسی جهانی منتشر شده در سایت Pubmed که بر روی 388093 نوجوان 11 تا 18 ساله از 93 کشور دنیا انجام شده، حدود 13.2 درصد گزارش کردهاند که اغلب اوقات احساس تنهایی میکنند. این مسئله در دختران و نوجوانان بزرگسالتر شیوع بیشتری دارد. از طرفی در این تحقیقات، احساس تنهایی شدید و انزوا با رفتارهای روانی منفی مثل خودکشی نیز ارتباطی معنادار داشت.
بنابراین بسیار مهم است که با ریشهیابی مشکلات فرزندان خود به کمک آنها بشتابید. ما در این مطلب بهطور کامل درباره گوشه گیری نوجوان توضیح دادهایم تا به این سوال والدین و معلمان پاسخ دهیم که: «با گوشه گیری نوجوانان چه کار کنیم؟»
تعریف علمی گوشه گیری در نوجوانان و نشانه ها
گوشه گیری در نوجوانان به معنای دوری مداوم و پایدار از سایرین و اجتناب از تعامل با دیگران است. در واقع نوجوان گوشه گیر، اغلب ترجیح میدهد که وقت خود را بهتنهایی بگذراند و کمتر در جمعهای دوستانه شرکت میکند. اگر این انزوا مداوم و دائمی باشد، دیگر حالت گذرا محسوب نمیشود و یک سبک زندگی است که در این صورت باید برای اصلاحش به نوجوان کمک کنید. چون گاهی اوقات علت گوشه گیری نوجوان، اضطراب اجتماعی یا مشکلات عاطفی است.
از دیدگاه روانشناسی، واژه گوشه گیری بهصورت «Social Withdrawal» یا کنارهگیری اجتماعی تعریف میشود. در مقالهای که در Journal of Youth and Adolescence آمده، در اینباره نوشته شده که:
“Social withdrawal refers to an adolescent’s isolation from known and unknown peers through the constant display of solitary behavior over time and across situations.”
«کنارهگیری اجتماعی به حالتی گفته میشود که در آن یک نوجوان بهطور مداوم و در موقعیتهای مختلف، با نشان دادن رفتارهای انفرادی، خود را از همسالان آشنا و ناآشنا جدا میکند.»منبع: PMC
افراد نوجوانی که با گوشه گیری دستوپنجه نرم میکنند، معمولا ویژگیهای زیر را از خود بروز میدهند:
- کاهش تمایل به شرکت در جمعهای دوستان، همکلاسیها یا فعالیتهای گروهی
- محدود شدن دایره دوستان و ارتباطات اجتماعی
- وقتگذرانی در تنهایی
- پرهیز از صحبت یا تعامل با دیگران، حتی افراد آشنا
- کاهش مشارکت در فعالیتهای مدرسه یا تفریحی
- نشاندادن بیمیلی یا ناراحتی هنگام حضور در جمع
- اضطراب یا نگرانی در موقعیتهای اجتماعی
- احساس ناراحتی یا بیانگیزگی برای برقراری ارتباط با دیگران
- احساس طردشدگی یا کمارزش بودن
- افسردگی یا خلق پایین در موارد شدید
- امتناع از تماس چشمی یا پاسخ کوتاه در مکالمهها
- تغییر در الگوی خواب یا تغذیه
- کاهش انرژی و فعالیت بدنی
- رفتارهای اجتنابی مثل نرفتن به مدرسه یا مکانهای شلوغ
دلایل گوشه گیری نوجوانان
در سنین نوجوانی، گوشه گیری پدیدهای نامتعارف نیست. این پدیده به دلایل مختلفی مثل اضطراب اجتماعی، فشارهای تحصیلی، ضعف مهارتهای اجتماعی، مسائل عاطفی و غیره اتفاق میفتد و پیامدهای روانی، اجتماعی و تحصیلی متعددی دارد. بنابراین برای جلوگیری از این پیامدها، والدین باید منشا گوشه گیری نوجوان خود را کشف کنند.
مطابق پژوهش ثبت شده در PMC که در کشور هلند بر روی 1917 فرد 16 تا 25 ساله انجام شد، محققان دریافتند که حدود 72 درصد این افراد، رفتارهای کمی مبنی بر گوشه گیری بروز میدادند و وضعیت پایداری داشتند، اما حدود 28 درصد از شرکتکنندگان، کنارهگیری اجتماعی را تا حد قابلتوجهی تجربه کرده بودند.
در ادامه، شما را با دلایل مختلف گوشه گیری نوجوانان آشنا میکنیم:
1_ اضطراب اجتماعی
گاهی نوجوانان به دلیل اختلالی به نام «اضطراب اجتماعی» از حضور در جمع احساس نگرانی شدید و استرس میکنند. آنها معمولا از قضاوتشدن توسط دیگران میترسند. به همین دلیل مضطراب میشوند و از شرکت در فعالیتهای گروهی خودداری میکنند تا دچار حس شرم یا ناکامی نشوند.بسیاری از این تغییرات خلقی ریشه در اختلالات عمیقتری دارند؛ برای مثال، عدم درمان به موقع افسردگی در نوجوانان میتواند منجر به انزوای کامل و افت شدید عملکرد زندگی شود.
2_ مشکلات عاطفی یا خلقی
نوجوانان به دلیل تغییرات هورمونی در بسیاری مواقع، تغییرات خلقی متعددی را تجربه میکنند؛ از جمله افسردگی، ناراحتی یا خلق پایین. به همین دلیل، انگیزهشان برای تعامل با دیگران کاهش مییابد و بیشتر وقت خود را در تنهایی میگذرانند. معمولا در این دورهها نوجوان علائم دیگری مثل زودرنجی، تغییر اشتها، افت تحصیلی و غیره نیز از خود بروز میدهد.
3_ ضعف مهارتهای اجتماعی
برخی مواقع، گوشه گیری اجتماعی به این دلیل در نوجوانان اتفاق میفتد که مهارت کافی در برقراری ارتباط موثر یا حل تعارضات را ندارند و برای اجتناب از این رویاروییها از حضور در جمع خودداری میکنند.
4_ تجربه طردشدگی یا زورگویی
نوجوانانی که قبلا با افراد قلدر روبهرو شدهاند و سابقه تمسخر و طرد شدن دارند، به دلیل ترس از تکرار این اتفاقات، از تعاملات اجتماعی خودداری میکنند. نوجوان دوست ندارد حس شرم یا درد را مجددا تجربه کند و از همین رو از جمع فاصله میگیرد.
5_ ترس از شکست یا قضاوت
یکی دیگر از دلایل اجتناب از جمع و گوشه گیری، ترس از ناکامی و قضاوت منفی دیگران است. معمولا این دسته از نوجوانان به گونهای تربیت شدهاند که خودانتقادی بالایی دارند و ترس از شکست یا تحقیر بر روی فعالیتهایشان تاثیر میگذارد.
6_ تربیت خانوادگی یا محیط خانه
نوع تربیت خانواده تاثیر زیادی بر روی سبک زندگی فرد دارد. خانوادههای محافظهکاری که نوجوان خود را بسیار محدود میکنند یا خودشان نیز تعامل کمی با دیگران دارند، نباید انتظار داشته باشند که نوجوانشان مهارت کافی در تعاملات اجتماعی داشته باشد. نوجوان، والدین خود را الگو قرار میدهد و در این فضا معمولا گوشه گیری را انتخاب میکند.
7_ فشارهای تحصیلی و استرس مدرسه
وقتی انتظار تحصیلی از یک نوجوان بیشتر از ظرفیتش باشد یا نوجوان در محیط مدرسه، رقابت شدیدی را تحمل کند و تکالیف زیادی داشته باشد، خسته، مضطرب و ناامید میشود و این امر در برخی مواقع به گوشه گیری میانجامد. نوجوان تمامی انرژی خود را صرف نگرانیهای تحصیلی میکند و دیگر توانی برای شرکت در تعاملات اجتماعی ندارد.
8_ مشکلات روانی یا جسمی
گاهی مشکلات نوجوان به محیط اطراف ارتباط زیادی ندارد و ناشی از بیماریهای جسمی یا روحی مثل اختلالات خواب، اختلالات اضطرابی، اختلال طیف اوتیسم و غیره است. این افراد معمولا انرژی کمتری برای حضور در جمع دارند. بنابراین اگر فکر میکنید که محیط اطراف نوجوانتان ویژگیهای ذکر شده تا اینجا را ندارد، بهتر است او را نزد یک پزشک متخصص ببرید.
- نکته: بعضی نوجوانان بهطور ذاتی درونگرا هستند و علاقه بیشتری به فعالیتهای فردی، مثل مطالعه، نوشتن، نقاشی، بازیهای ویدیویی یا پروژههای خلاقانه دارند، اما مشکل خاصی ندارند و هنگامی که در جمع هستند، بهخوبی میتوانند تعامل برقرار کنند. اگرچه ممکن است این رفتار شبیه گوشه گیری بباشد، اما درواقع نوعی انتخاب شخصی برای گذران وقت است و الزاما نشانه مشکل روانی نیست.
برای اینکه نوجوانان درونگرا بتوانند از تنهایی خود به شکلی سازنده استفاده کنند، فرآیند استعدادیابی نوجوانان به آنها کمک میکند تا پروژههای فردی خود (مانند نقاشی یا برنامهنویسی) را به مسیری برای موفقیت آینده تبدیل کنند.
عوارض گوشه گیری نوجوانان پسر و دختر
در تحقیقاتی که پژوهشگران در کشور عربستان سعودی انجام دادند، مشخص شده که حدود ۱۰٪ از نوجوانان مورد بررسی دچار انزوای اجتماعی بودهاند. این انزوا با علائم افسردگی ارتباط معنادار داشته است. بدین معنی که نوجوانان منزوی بیش از دیگران دچار علائم افسردگی شدهاند (منبع).
تحقیقات دیگری درباره انزوای اجتماعی و ارتباط آن با افسردگی در جوانان (شامل نوجوانان و بزرگسالان جوان) در کره جنوبی انجام شده است. جمعآوری دادههای ۵,۵۰۰ نفر در این کشور نشان داده که انزوای اجتماعی با افزایش معنادار علائم افسردگی در هر دو جنس مرتبط بوده است؛ بهخصوص وقتی دوره انزوا طولانیتر میشود (منبع).
بنابراین همانطور که پیشتر گفتیم، گوشه گیری مداوم در نوجوانان، پیامدهایی برای سلامت روان، سلامت عاطفی و عملکرد تحصیلی آنها دارد. معمولا این عوارض در دختران و پسران مشابه است. هرچند ممکت است تفاوتهایی نیز در این میان وجود داشته باشد. مهمترین عوارض گوشه گیری نوجوانان عبارتاند از:
- کاهش مهارتهای اجتماعی و ضعف در برقراری ارتباط موثر با دیگران
- افزایش احساس تنهایی و انزوا
- بروز افسردگی یا خلق پایین
- افزایش اضطراب و نگرانی در موقعیتهای اجتماعی
- افت تحصیلی یا کاهش انگیزه در مدرسه
- کاهش اعتمادبهنفس و خودباوری
- افزایش احتمال مشکلات رفتاری، مثل پرخاشگری یا اجتناب از مسئولیت
- مشکلات جسمی ناشی از کمتحرکی و سبک زندگی منفعل
- دشواری در شکلگیری روابط دوستانه و عاطفی پایدار در آینده
- افزایش خطر اعتیاد نوجوان به موبایل، بازیهای ویدیویی یا فضای مجازی بهعنوان جایگزین تعاملات واقعی
نوجوان گوشهگیر به دلیل ترس از طرد شدن، اغلب در روابط اندک خود نیز دچار ضعف است و آموزش مهارت نه گفتن در نوجوانان برای جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی در این روابط ضروری است.
عوارض زیر بیشتر در پسران نوجوان شایع است:
- گرایش به پرخاشگری یا رفتارهای مقابلهای (بهجای ابراز احساسات)
- تمایل به انزوا همراه با فعالیتهای منفعل، مانند بازیهای ویدیویی
- کاهش فعالیت بدنی یا ورزش به دلیل انزوا
عوارض زیر بیشتر در دختران نوجوان شایع است:
- افزایش اضطراب اجتماعی و نگرانی از قضاوت دیگران
- گرایش به رفتارهای اجتنابی یا انزوای عاطفی (بهجای پرخاشگری)
- وابستگی بیشتر به شبکههای اجتماعی بهعنوان جایگزین تعامل واقعی
- بروز افسردگی و خلق پایین با شدت یا شیوع بالاتر نسبت به پسران
درمان گوشه گیری نوجوانان (راهنمای والدین)
حال که نشانهها، دلایل و عوارض گوشه گیری نوجوانان آشنا شدید، باید به سراغ روشهای درمان برویم. زیرا هرچه زودتر در این روند مداخله کنید، بیشتر میتوانید از شدت انزوا و پیامدهای منفی آن بکاهید. والدین، نقشی کلیدی در حمایت از نوجوان دارند؛ مثلا میتوانند با کمک به تقویت مهارتهای اجتماعی و افزایش اعتمادبهنفس باعث شوند که تا حد زیادی از انزوا خارج شود. روشهای زیر در درمان انزوای اجتماعی نوجوان به والدین کمک میکند:
1_ شناخت علت گوشه گیری
شما بهعنوان والد باید قبل از هر اقدامی، دلایل اصلی گوشه گیری فرزند خود را شناسایی کنید تا بتوانید با انتخاب راهحل مناسب به کمک او بشتابید.
- مثال: اگر نوجوان به دلیل ترس از قضاوت از صحبت با همکلاسیها میترسد، مشاوره روانشناسی میتواند اضطراب اجتماعی او را شناسایی و مدیریت کند.
2_ ایجاد محیط امن و حمایتگر
ایجاد محیطی امن و بدون قضاوت از طرف والدین در منزل باعث میشود که نوجوان احساس کند مورد پذیرش و حمایت قرار گرفته است. بدین ترتیب هرچه بیشتر با والدین و در نتیجه، با دیگران ارتباط برقرار میکند.
- مثال: وقتی نوجوان درباره روزی که گذرانده صحبت میکند، بدون سرزنش یا نصیحت، فقط به حرفهایش گوش دهید و احساس او را تایید کنید.
به گزارش لینک اسپرینگر، محققان طی پژوهشی که بر روی ۸۴۷۵ دانشآموز چینی مقطع متوسطه و والدینشان انجام دادند، دریافتند که هرچه افزایش تعامل والد–نوجوان در خانه با بهبود سازگاری اجتماعی و کاهش مشکلات هیجانی نوجوان ارتباط مثبت دارد؛ یعنی نوجوانانی که والدینشان در زندگی اجتماعی و عاطفی آنها نقش مثبت داشتهاند، سازگاری اجتماعی بهتری داشتهاند.
3_ تقویت مهارتهای اجتماعی
والدین نقش بسیار مهمی در تقویت مهارتهای اجتماعی فرزند خود دارند. شما میتوانید با تمرینهای ساده اما تاثیرگذار، فرزندتان را به برقراری تعاملات اجتماعی تشویق کنید و اعتمادبهنفش را افزایش دهید.
- مثال: با استفاده از بازی نقشپذیری با نوجوان تمرین کنید که چگونه میتواند در جمع دوستان جدید شروع به صحبت کند.
4_ تشویق به شرکت در فعالیتهای گروهی کوچک
نیازی نیست نوجوان گوشهگیر از همان ابتدا در فعالیتهای بزرگ با تعداد جمعیت بالا شرکت کند. چون ممکن است این کار باعث اضطرابش شود و نتیجه عکس دهد. بنابراین او را به شرکت در گروههای کوچک مثل کلاسهای هنری، ورزشی و علمی تشویق کنید تا کمکم فشار روانی ناشی از حضور در جمع کاهش یابد.
- مثال: ثبت نام در یک کلاس نقاشی ۳-۴ نفره، بهجای باشگاه ورزشی بزرگ.
5_ حمایت روانشناختی و مشاوره
اگر دریافتید که مشکل گوشهگیری نوجوانتان شدید است یا دلایل بسیار ریشهای دارد، مراجعه به روانشناس یا مشاور متخصص، کمک زیادی میکند. نوجوان از این طریق میتواند اضطراب، افسردگی و مشکلات عاطفی خود را مدیریت کند.
- مثال: جلسات مشاوره هفتگی برای یادگیری روشهای کاهش استرس اجتماعی و تمرین مهارتهای ارتباطی.
6_ الگوی رفتاری والدین
از آنجا که والدین، اولین الگوی رفتاری فرزندانشان محسوب میشوند، خودتان باید با برقراری ارتباطات سالم با فامیل و دوستان و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی، یک الگوی مناسب برای نوجوانتان باشید.
- مثال: والدین در جمع دوستان یا خانواده با احترام و مهارت ارتباط برقرار کنند و نوجوان را تشویق کنند تا در ملاقاتهای خانوادگی کوتاه شرکت کند.
7_ تشویق به بیان احساسات
در موقعیتهای مناسب با فرزندتان صحبت کنید؛ با گوشدادن فعالانه و بدون قضاوت. از او بخواهید که بدون نگرانی، احساساتش را با شما در میان بگذارد و درباره نگرانیهایش بگوید. این کار باعث میشود که مهارت ابراز هیجانات را بیاموزد.گاهی تخلیه نشدن هیجانات در نوجوان منزوی باعث میشود که او ناگهان دچار طغیانهای عصبی شود؛ در این شرایط، دانستن اصول رفتار با نوجوان پرخاشگر برای مدیریت بحران الزامی است.
- مثال: والدین از نوجوان میپرسند «امروز در مدرسه چه احساسی داشتی؟» و فقط گوش میدهند و تایید میکنند.
8_ کنترل فشار تحصیلی و انتظارات
تحت هر شرایط از اعمال فشار بیشازحد به نوجوان برای موفقیت و دستاوردهای تحصیلی یا حضور در فعالیتهای اجتماعی بپردازید. این کار بهتدریج از اعتمادبهنفس نوجوان میکاهد و او را دچار وسواس و اضطراب میکند.
- مثال: بهجای اجبار نوجوان به شرکت در همه کلاسهای فوقبرنامه، اجازه دهید که ابتدا در یک فعالیت مورد علاقه شرکت کند.
9_ صبر و حمایت مستمر
درمان گوشه گیری نوجوان، روندی زمانبر است و نیاز به صبر و حمایت مستمر والدین دارد. شما باید در این مسیر، کوچکترین پیشرفتهای نوجوان را ببینید و تشویق کنید.
- مثال: وقتی نوجوان برای اولین بار در یک فعالیت گروهی کوتاه شرکت میکند، والدین او را تشویق و تحسین کنند.
با گوشه گیری نوجوانان چه کار کنیم؟ (راهنمای معلمان)
گوشه گیری نوجوان، نهتنها بر روی سلامت روان خودش تاثیر منفی دارد، بلکه بر روی سایر افراد مثل همکلاسیها نیز تاثیرگذار است. اگر نوجوان در فعالیتهای کلاسی مشارکت نکند و با همسالانش ارتباط نگیرد، نهتنها روند یادگیریاش دچار مشکل میشود، بلکه فضای کلاس نیز از حالت مشارکتی خارج میشود. بنابراین غیر از والدین، معلمان نیز نقش مهمی در حمایت از نوجوانان در کلاسها و ایجاد فضای امن برای آنها دارند. اگر معلم هستید، با روشهای زیر میتوانید به دانشآموز گوشهگیرتان کمک کنید:
- ایجاد محیط کلاسی امن و بدون قضاوت
- تشویق به شرکت در فعالیتهای گروهی کوچک و کمفشار
- ارائه فرصت برای بیان نظر و احساسات به شیوهای غیرمستقیم
- توجه و حمایت شخصی، بدون تحقیر یا مقایسه با دیگر دانشآموزان
- تقویت مهارتهای اجتماعی از طریق بازیهای نقشپذیری یا فعالیتهای گروهی هدایتشده
- ارائه بازخورد مثبت برای کوچکترین پیشرفتهای تعامل اجتماعی
- توجه به نیازهای فردی و انعطاف در تکالیف یا فعالیتهای جمعی
- تشویق به مشارکت تدریجی در جمعهای بزرگتر با حفظ حس امنیت
- مراجعه به مشاور مدرسه در صورت مشاهده اضطراب، افسردگی یا گوشه گیری شدید و پایدار در نوجوان
- همکاری با والدین برای شناسایی دلایل گوشه گیری و ارائه برنامه حمایتی مناسب
در تحقیقی که در journal sagepub منتشر شده، محققان به این نتیجه دست یافتهاند که مشارکت والدین در امور مدرسه فرزندانشان باعث افزایش مشارکت نوجوان در مدرسه میشود و این مشارکت تا حد زیادی میتواند رفتارهای منفی یا چالشبرانگیز نوجوان را کاهش دهد.
کلام آخر
گوشه گیری یا انزوای اجتماعی در نوجوانان، امری نسبتا شایع در بین نوجوانان محسوب میشود، اما نباید دستکم گرفته شود. چون تاثیرات قابلتوجهی بر روی سلامت روان، روابط اجتماعی و عملکرد تحصیلی آنها میگذارد. مهمترین کار این است که قبل از هر چیز دلایل گوشه گیری نوجوان خود را شناسایی و ریشهیابی کنید. در ضمن، از آنجا که همیشه پیشگیری بهتر از درمان است، با فراهمکردن محیط خانوادگی دوستانه و مورد اعتماد و پرهیز از سبکهای تربیتی بیشازحد سختگیرانه یا محافظهکارانه، از گوشه گیری نوجوان خود جلوگیری کنید.
منابع:
