باهوش شدن جوانان به چه روشهایی امکان پذیر است؟ احتمالاً برای اکثرمان پیش آمده است که نگاهی حسرت برانگیز به یک فرد موفق انداختهایم و با خود گفتهایم:«ای کاش من هم هوش او را داشتم!» حتی تصورش هم شیرین است! فاکتوری که اگر آن را داشته باشیم، همهی مشکلات از بین میرود، ثروت به سمتمان روانه میشود، به یک زندگی عالی و بهشت برین دست پیدا میکنیم و … .
اما واقعا هوش یک موضوع ژنتیکی است؟ افرادی نابغه هستند و عدهای هوش معمولی دارند؟
کارول دوک (Carol Dweck) – استاد روانشناسی دانشگاه استنفورد بیان میکند:
«دیدگاه شما درباره خودتان به شدت بر روند زندگیتان تأثیر میگذارد. باور به اینکه ویژگیهای شما روی سنگ حک شدهاند (طرز فکر ایستا)، شما را از یادگیری بازمیدارد؛ در حالی که باور به پرورشپذیر بودن تواناییها از طریق تلاش و راهبرد مناسب (طرز فکر رشد)، پتانسیل واقعی انسان را آزاد میکند.» (منبع: penguinrandomhouse)
در ادامه به راههای باهوش شدن جوانان، تقویت توانمندیهای ذهنی و استفادهی حداکثری از استعدادها میپردازیم. با ما همراه باشید.
نشانههای هوش بالا در جوانان
آیا نبوغ نشانه دارد؟ نشانههایی که با مشاهدهی آن بتوانیم افراد نابغه را تشخیص دهیم؟ به طور کلی، تعریف واحدی از نبوغ وجود ندارد و بسیاری از پزشکان همچنان در حال مطالعه روی این موضوع هستند تا نبوغ را بهتر درک کنند. اما بر اساس منابع گفته میشود علائم زیر میتواند نشانهی هوش بالا باشد.
- شلختگی و فضای زندگی و کاری نامرتب (از تنبلها خواهشمندیم به بهانهی هوش قسر در نروند!)
- تسلط بر ناسزا و کلمات تابو
- شب زندهدار بودن و بیمیلی به سحرخیزی
- علاقه داشتن به تنهایی و بیمیلی به فضاهای شلوغ
- داشتن حافظهی عالی
- شوخ طبعی بالا و منحصر به فرد
- توانایی پردازش سریع اطلاعات جدید و پیچیده
- کنجکاوی زیاد
- حساسیت عاطفی بالا
- پردازش عمیق مسائل
- توانایی یادگیری سریع موضوعات جدید
- آگاهی بیشتر نسبت به مسائل جهانی، موقعیتهای اجتماعی و دیدن تصویر بزرگتر از جهان
- توانایی ترکیب کردن ایدهها و موضوعات مختلف
- احساس ناامیدی زیاد در مورد فرآیندهای تکراری
بهترین راههای باهوش شدن جوانان
بر اساس نقل قولی که در ابتدای مقاله آوردیم، هوش و استعدادهایی که قابلیت ساختن بهشت برین (!) دارند، یک موضوع ثابت نیستند و همهی افراد میتوانند تواناییهای منحصر به فرد خود را تقویت کنند یا از آن بهرهبری بهتری داشته باشند. بهترین راههای باهوش شدن جوانان عبارتند از:
1ـ گلاویز شدن با مسائل!
افرادی که برای تقویت عضلات به باشگاه میروند، در اصل سعی میکنند هر جلسه و به مرور با وزنههایی که کمی فراتر از توان تحملشان است تمرین کنند؛ یعنی قرار دادن عضلات در وضعیتِ کمی سختتر از قبل! عضلات هوش هم به همین شکل میتواند تقویت شود.
گلاویز شدن با چالشها یا مسئلههای کوچک و تابآوری برای پیدا کردن جواب، یکی از راههای موثر تقویت هوش است. حتی گاهی ممکن است چالش خاصی در زندگیمان وجود نداشته باشد؛ پس نیاز است خودمان مسئلههای جدیدی طرح کنیم؛ مثلا:
- یک مهارت جدید را تا دو ماه دیگر یاد بگیرم.
- سعی کنم ساعت خوابم را از ۱۲ به ۱۰ شب برسانم.
- میخواهم زمان استفاده از اپهای سرگرمکننده را به یک ساعت در روز برسانم.
2ـ مدل مطالعهی متفاوت
شاید مدلِ کتاب خواندن اکثر ما اینگونه باشد که یک کتاب را انتخاب میکنیم و پس از به پایان رساندن آن، سراغ کتابی با موضوعی دیگر میرویم. یکی از راههای تقویت هوش این است که به شکل گل کتاب بخوانیم! یعنی موضوع مشخصی را انتخاب و چندین کتاب حول محور همان موضوع مطالعه کنیم.
این کار چطور کمک میکند؟ ما را با دیدگاههای مختلف در مورد یک موضوع آشنا میکند و به سطح دانشمان در آن حوزه عمق میبخشد؛ یعنی به جای جابهجایی سریع بین موضوعات، هر موضوع را کمی بیشتر حفاری میکنیم.
3ـ اختصاص دادن زمانهایی برای بیکار بودن!
یکی از گامهای مهم برای باهوشتر بودن، این است که اجازه دهیم گاهی حوصلهمان سر برود! اکثر ما از صبح تا شب در حال انجام دادن کارهای مختلف هستیم و اگر هم برای لحظات کوتاهی بیکار بمانیم، به صفحات نمایشگر خیره میشویم.
برای رویش ایدههای جدید باید بیکار بودن را تاب بیاوریم و اجازه دهیم افکارمان فرصت تولید شدن داشته باشند (البته برای افرادی که درگیر اضطراب یا نشخوار فکری هستند، بیکار بودن و توجه کردن به افکار میتواند سخت و اذیتکننده باشد.).
4ـ نواختن یک ساز
در سالهای اخیر دانشمندان علوم اعصاب با اتصال مغز به دستگاههای FMRI و PET توانستهاند کمی سر از کار این ارگان پیچیده در بیاورند! این روش به آنها کمک میکند تا بفهمند موقع انجام دادن هر فعالیت کدام بخش از مغز فعال میشود.
وقتی شرکتکنندگان در حال نواختن آلت موسیقی بودند، نتایج شگفتانگیز بود! انگار که در مغز آتشبازی به راه افتاده باشد! مشاهدات نشان میداد همهی قسمتهای مغز روشن میشود.
حتی گفته میشود انیشتین وقتی به مسائل دشوار بر میخورد، ویولون مینواخت و سپس جوابها در ذهنش جرقه میزدند. پس یادگیری نواختن یک ساز، میتواند بخشهای مختلف مغز را به جنبش در بیاورد.
5ـ خواندن تجربیات زندگی افراد موفق
همانطور که گفتیم، بااستعداد یا موفق بودن یک ویژگی ذاتی نیست و هر فردی میتواند تواناییهای خاص خودش را پرورش دهد. گاهی برای پرورش استعدادها به کار عجیب غریب یا اجی مجی نیاز نیست! عادتهای کوچک و فعالیتهای به ظاهر پیش پا افتاده، میتواند مسیر رشد را صعودی کند.
خواندن زندگینامه افراد موفق، ما را با ویژگیهای خاص آنها، سبک زندگی و شیوه تفکرشان آشنا میکند (البته نه به این معنا که بخواهیم دقیقا سبک زندگی آنها را کپی کنیم؛ بلکه با هدف آشنایی و گسترش جهانبینی.).
6ـ بودن در لایهی «پنجره تحمل»
این مورد مکمل مورد اول برای باهوش شدن جوانان محسوب میشود. سطح تواناییها و مهارتهای فعلیتان را مانند یک پله در نظر بگیرید؛ پنجرهی تحمل یعنی یک پله بالاتر. به این معنا که از سطحی که قرار داریم، یک قدم فراتر برویم یا مسلط شدن بر یک مهارت جدید را هدف قرار دهیم.
ماندن در همان پلهی مهارتهای فعلیمان رکود میآورد و انتخاب کردن سه پله بالاتر، ترس و تنشی فراتر از حد تحملمان ایجاد میکند. نکتهی مهم این است که وقتی به پنجرهی تحمل یا پلهی بالایی قدم میگذاریم، بدانیم کمی تنش و استرس در این مرحله طبیعی است و به معنی اشتباه بودن نیست؛ تا زمانی که تسلط ایجاد شود و دوباره حس کنیم باید پنجرهی تحمل جدیدی تعیین کنیم.
7ـ گذراندن جلسات روان درمانی
شاید این مورد عجیب یا بیربط به نظر برسد؛ اما گاهی تروماها، مانع اصلی برای استفاده از توانمندیهایمان محسوب میشوند. افسردگی، اضطراب مزمن، احساس پوچی، گیر افتادن در الگوهای تکراری یا روابط مخرب، بیانگیزگی نسبت به پیشرفت، بیمیلی برای کنجکاوی یا دنبال کردن ایدههای جدید، دست و پا زدن فقط برای جلوگیری از بدبختی بیشتر، داشتن عادتهای ناسالم و … نشانههایی از آسیبهای درمان نشده هستند.
در واقع همهی افراد در زمینههای خاصی هوش و استعداد دارند و گاهی به کار عجیب و غریبی نیاز نیست؛ درمان کردن روان و شکستن چرخههای تکراریِ مخرب، زمینه را برای استفادهی بیشتر از توانمندیها فراهم میکند. (برای اطلاعات بیشتر میتوانید اپیزودهای ۲۱۲ تا ۲۱۷ پادکست جافکری را گوش کنید.)
8ـ ورزش کردن
یکی از باورهای ذهنی اشتباه این است که هوش فقط با کارهای فکری و مطالعه تقویت میشود؛ در صورتی که از قدیم گفتهاند عقل سالم در بدن سالم است. پیادهروی تند یا ورزش کردن در بدن دوپامین و سروتونین آزاد میکند، خلق و خو را بهبود میبخشد، اکسیژن و مواد مغذی را در سراسر بدن افزایش میدهد، رشد سلولهای جدید مغزی را تحریک و عملکرد شناختی را تقویت میکند.
9ـ ایجاد یک شبکهی ارتباطی مثبت و خلاق
ارتباط داشتن با افرادی که کنجکاو و باانگیزه هستند، باورهای قبلیمان را به چالش میکشند و به رشد و پیشرفت اهمیت میدهند، به شدت میتواند اثرگذار باشد. همچنین قرار گرفتن در جمعهایی که افرادی با دیدگاههای گوناگون حضور دارند، جهانبینی را گسترش میدهد.
تقویت فن بیان نوجوانان به یادگیری مهارت گوش دادن فعال و افزایش اعتماد به نفس کمک میکند.
10ـ تمرین ذهنآگاهی
بدن و ذهن مضطرب و به هم ریخته، اجازهی استفاده از توانمندیها و رویش ایدههای جدید را نمیدهد. وقتی سیستم عصبی بدن در حالت سمپاتیک (یا خطر) قرار داشته باشد، کوچکترین محرکها را به عنوان تهدید در نظر میگیرد و انرژیاش را به دور کردن خطرهای فرضی معطوف میکند.
ذهنآگاهی و تمرکز روی افکار، احساسات و تنفس، آرامش را به ذهن و بدن بر میگرداند و به تقویت عملکرد مغز و هوش هیجانی کمک میکند.
11ـ خارج شدن از ناحیهی امن
انعطافپذیری یعنی توانایی پذیرش اینکه ابهام و احتمال شکست وجود دارد؛ یعنی باور به این که مسیر زندگی به هر سمتی پیش برود، تابآوری رویارویی با شرایط و پیدا کردن راهحل را داریم. انعطافپذیری لازمهی خارج شدن از ناحیهی امن است.
استعدادهایی که در ناحیهی امن راکد بمانند و به سمت کار جدیدی جاری نشوند، به نتیجهای هم منجر نمیشوند.
12ـ عملگرایی
اجتناب، اضطراب را افزایش میدهد؛ اگر منتظر بمانیم تا اضطراب و ابهام به پایان برسد و سپس ایدههایمان را اجرایی کنیم، آن روز هیچوقت نمیرسد! در یک مطالعه روی زندگی افراد موفق نشان داده شد که این افراد یک وجه اشتراک دارند؛ فاصلهی بین ایده تا اجرا را به کمترین میزان ممکن رساندهاند.
عملگرایی ذهن و بدن را از حالت اضطراب و اجتناب خارج میکند و اعتماد به نفس را بالا میبرد.
13ـ نظم و دیسیپلین
آنجلا داکورث، روانشناس برجسته آمریکایی و استاد دانشگاه پنسیلوانیا، بیان میکند:
“Self-discipline predicted academic performance more robustly than did IQ”
«انضباط شخصی، عملکرد تحصیلی را به مراتب قویتر از ضریب هوشی پیشبینی میکند.»
در واقع، هوش مسئلهای عجیب و غریب و فرا زمینی نیست! یک فرد با فاکتورهای هوشی بالاتر اما بدون نظم و استمرار، درجا میزند. گاهی عادتهای روزانهی ما، عاملی موثر برای رسیدن به موفقیت است (اگر نگوییم موثرترین عامل!).
تعیین روتینی سالم و در راستای رسیدن به اهداف و متعهد ماندن به آن، میتواند نتیجهی سالهای آینده را مشخص کند.
دارو و مکمل برای تقویت حافظه و تمرکز
علاوه بر تکنیکهایی که در بالا گفته شد، مکملها و داروهایی هم وجود دارند که میتوانند به تقویت حافظه و تمرکز و باهوش شدن جوانان کمک کنند. به عنوان مثال:
- مکمل منتال انرژی: قرص منتال انرژی دارای ترکیبات جینکوبیلوبا و جینسینگ است و به تقویت حافظه و تمرکز، کاهش خستگی ذهنی، بالا بردن سطح انرژی و … کمک میکند.
- مکمل نوپتوگر نوپپت: حاوی ترکیب نوپپت است؛ قدرت تمرکز و یادگیری را افزایش میدهد و کارکرد مغز و عملکرد شناختی را ارتقا میدهد.
- قرص جینکوگل: این قرص گردش خون مغزی را بالا میبرد و به عملکردهای شناختی مثل تمرکز، حافظه، یادگیری و سایر تواناییهای ذهنی کمک میکند.
- شربت جینکوویتون: این شربت حاوی عصاره برگ جینکوبیلوبا، ویتامینهای گروه B، ویتامین C، آهن، زینک، کلسیم و منگنز است و به تقویت حافظه و تمرکز کمک میکند.
- قرص نوروکر: این قرص همهی خوبان را یکجا دارد (!) و یک مکمل کامل برای تقویت عملکرد مغز محسوب میشود.
- مکمل فسفاتیدیل سرین پلاس: حاوی فسفاتیدیل سرین و عصاره جینکوبیلوبا است و به بهبود عملکردهای مغزی کمک میکند.
البته قرص و مکمل به هیچ عنوان نباید بدون تجویز پزشک مصرف شود.
بهترین مواد غذایی برای تقویت هوش
قبل از رو آوردن به قرص و مکمل برای باهوش شدن جوانان، بهتر است سبک غذایی سالم و مغذی را در دستور کار قرار دهیم! عاداتی که به روتین زندگی تبدیل میشوند و با هدف حفظ سلامتی کل بدن هستند. بهترین مواد غذایی برای تقویت هوش عبارتند از:
- سبزیجات برگدار سبز مثل کلم پیچ، اسفناج، کلم برگ و کلم بروکلی
- ماهیهای چرب مثل سالمون و قزلآلا
- دانهی کتان
- آووکادو
- گردو
- انواع توت مثل بلوبری، توت فرنگی و …
- چای و کافئین در ابتدای روز
کتابهای مناسب برای تقویت توانمندیهای ذهنی
به طور کلی مطالعه کردن یک روش مفید برای تقویت توانمندیهای ذهنی است؛ اما کتابهایی هم هستند که به طور ویژه در مورد تکنیکهای تقویت حافظه و یادگیریِ بهتر صحبت میکنند. تعدادی از این کتابها عبارتند از:
1ـ کتاب حافظه نامحدود از کوین هورسلی
امروزه در شرایطی زندگی میکنیم که هر روز کمتر از دیروز به حفظ کردن اطلاعات نیاز داریم! جوابها در تلفن همراه ذخیره شدهاند یا از طریق گوگل و هوش مصنوعی قابل جستجو هستند. اما واقعیت این است که برای گذران زندگی و یادگیری مهارتها به حافظهمان نیاز داریم.
کوین هورسلی، یکی از معروفترین استادهای حافظه و مدرس هزاران ورکشاپ، در این کتاب در مورد روش کارکرد ذهن و حافظه توضیح میدهد.
2ـ قدم زدن روی ماه با اینیشتین از جاشوا فوئر
این کتاب بر اساس سالها تحقیق و تمرینهای مختلف ذهنی نویسنده نوشته شده است. حتی بیل گیتس مطالب نوشته شده در این کتاب را شگفتانگیز توصیف میکند. در کتاب قدم زدن روی ماه از دریچهای متفاوت به فرآیند به خاطر سپردن مطالب نگریسته میشود و در مورد روشی به نام «کاخ ذهنی» صحبت میکند.
3ـ کتاب تیز ذهن بمانید از سانجی گوپتا
سانجی گوپتا، نویسندهی پیشروی حوزهی پزشکی در سیانان و برندهی جایزهی امی، نویسندهی این کتاب است. او در کتاب تیزذهن بمانید، در مورد ترفندهای علمی برای حفظ سلامت ذهن و بهبود حافظه صحبت میکند و به تفکیک حقایق علمی از غیرعلمی میپردازد.
در این کتاب یک برنامهی دوازده هفتهای ارائه و در آن تکنیکهایی عملی برای تقویت روزانهی ذهن پیشنهاد میشود.
4ـ بی حد و مرز اثر جیمز کوییک
جیمز کوییک، یک مربی تقویت ذهن بسیار معروف است و در این کتاب از زاویهی متفاوتی به توسعهی فکر و ورزش دادنِ ذهن نگاه میکند. در کتاب بیحد و مرز در مورد تکنیکهای کاربردیای صحبت میشود که تواناییهای مغز را فعال و عادتهایمان را تغییر دهد.
5ـ کتاب بیش یادگیری اثر اسکات یانگ
نویسندهی این کتاب نشان داده که چند مرده حلاج است! چون توانسته است دورهی چهارسالهی علوم کامپیوتری دانشگاه ام آی تی را در یک سال بیاموزد. او در کتاب بیش یادگیری فوت کوزهگری خود را به مخاطب آموزش میدهد و درمورد تکنیکهایی برای استفادهی بهینه از تمرکز، تجربه و مهارتهای یادگیری صحبت میکند.
6ـ کتاب کار عمیق اثر کال نیوپورت
امروزه کار عمیق بعد از کار معدن سختترین کار دنیاست! کار عمیق به این معناست که از نیروی تمرکز خود برای موضوعی که به توجه زیاد نیاز دارد استفاده کنیم؛ آن هم با حذف هر نوع عامل حواسپرتی. نویسنده توضیح میدهد که در تمامی مشاغل، کار عمیق میتواند اثرات مفید زیادی داشته باشد.
او در این کتاب، به برنامهی آموزشی دقیقی با ۴ قانون مهم میپردازد که ذهن را دگرگون میکند.
کلام آخر
به پایان مقالهی باهوش شدن جوانان رسیدیم. به عنوان نکتهی پایانی باید بگوییم به طور کلی، طرز تفکر ایستا آسیبزننده است؛ یعنی فکر کنیم موضوعی با ویژگیهای ثابت و غیر قابل تغییر وجود دارد و تا ابد همینطور باقی میماند! استعدادها، توانمندیهای ذهنی و مهارتها میتوانند در طول زمان رشد کنند.
منابع:
- Oakwoodinternational
- health.harvard
- mayoclinic.org
