طبق جدیدترین گزارش انجمن روانشناسی آمریکا (APA) در سال ۲۰۲۴، نوجوانها الان به طور میانگین ۴.۸ ساعت در روز (یعنی نزدیک ۵ ساعت!) توی شبکههای اجتماعی وقت میگذرونن. اینستاگرام، تیکتاک و یوتیوب هم شده خانه اول و آخرشون.
اما این فقط عدد نیست. داستان وقتی ترسناک میشه که میبینیم ۴۱ درصد از نوجوانهایی که استفادهی سنگین از فضای مجازی دارن، وضعیت “سلامت روان” خودشون رو ضعیف یا خیلی بد توصیف کردن.
وقتی میگیم “سلامت روان ضعیف” منظورمون دقیقاً اینه: این بچهها بیشتر احساس تنهایی میکنن، مدام بدنشون رو با عکسهای فیلترشده مقایسه میکنن، زودتر عصبی میشن و یه غمِ سنگین و بیدلیل همیشه همراهشونه.
چرا زور ما به گوشی بچهها نمیرسه؟
حالا بیایید ببینیم علم روانشناسی درباره این ماجرا چی میگه و چرا زور ما به گوشی بچهها نمیرسه؟
۱. مغز بدون ترمز: چرا مقاومت غیرممکنه؟
خیلی از والدین فکر میکنن بچه “لجبازه” یا “اراده نداره”. اما علم عصبشناسی یه چیز دیگه میگه. مغز انسان از سن ۱۰ تا حدود ۲۵ سالگی در حال یک بازسازی اساسیه. در این دوران، بخشی از مغز که مسئول “پاداش و لذت اجتماعیه” (یعنی همون بخشی که با گرفتن لایک ذوق میکنه) به شدت فعاله و حساس. اما بخش دیگهی مغز که مسئول “کنترل و ترمز گرفتنه” (کورتکس پریفرونتال)، هنوز کامل ساخته نشده. پلتفرمهای اجتماعی هم دقیقاً این رو میدونن. اونا با استفاده از هوش مصنوعی و فیچرهایی مثل “اسکرول بینهایت” (Infinite Scroll) یا نوتیفیکیشنهای رگباری، کاری میکنن که مغز نوجوون که “ترمز” نداره، نتونه گوشی رو بذاره زمین. پس ما با یه بچه بیاراده طرف نیستیم، با یه مغز در حال رشد طرفیم که گیرِ یه سیستم مهندسیشده افتاده.
۲. خواب؛ قربانی خاموشِ رشد مغز
تحقیقات APA روی یک نکته خیلی تاکید داره: “خواب” برای نوجوون فقط استراحت نیست، زمانِ رشد و سیمکشی مغزه. فضای مجازی بزرگترین سارقِ این زمانه. وقتی نوجوون تا دیروقت توی گوشیه، نور آبی صفحه نمایش و هیجانِ دیدنِ پستها، ریتم بدنش رو بهم میریزه. نتیجهش فقط خوابآلودگی صبح نیست؛ نتیجهش بهم ریختن تعادل روانی، افت تحصیلی و پرخاشگریه. خیلی وقتها اون چیزی که به نظر ما “بداخلاقی نوجوانی” میاد، در واقع فریاد مغزیه که خواب کافی برای بازسازی خودش نداشته.
۳. تلهی مقایسه و تصویر بدنی
طبق آمارها، ۱۷ درصد از نوجوانهایی که استفاده زیادی از سوشال مدیا دارن، مشکل جدی با “تصویر بدنی” خودشون پیدا کردن. وقتی نوجوون مدام عکسهای ادیتشده و زندگیهای ویترینی رو میبینه، ناخودآگاه حس میکنه “من زشتم” یا “زندگی من کسلکنندهست”. این حس کافی بودن رو ازشون میگیره و زمینهساز اضطراب و افسردگی میشه.
۴. کلید طلایی: نظارت یا رفاقت؟
شاید بپرسید “خب الان باید گوشی رو ازش بگیریم؟” تحقیقات جواب جالبی بهمون میده. آمارها نشون میده در گروهی از نوجوانها که استفادهشون از شبکههای اجتماعی بالاست اما والدینشون نظارت دارن و رابطهشون گرم و صمیمیه، مشکلات سلامت روان به شدت کمتره. یه آمار تکاندهنده توی گزارش APA Monitor هست:
در بین نوجوانهای پرمصرف، اونایی که رابطه خوبی با والدین ندارن و نظارتی روشون نیست، 60 درصد دچار مشکلات سلامت روان میشن. اما اگر رابطه قوی باشه، این عدد میاد روی 25 درصد! حتی خطر افکار آسیب به خود (مثل خودکشی) با داشتن یه رابطه حمایتی، از اعداد ترسناک بالای 20 درصد به زیر 2 درصد میرسه.
۵. راهکار چیه؟
به عنوان یه روانشناس پیشنهاد میکنم به جای جنگیدن، این سه تا کار رو بکنید:
- قانونگذاریِ همدلانه: نگید “گوشی رو بده من!”. بگید “بیا توافق کنیم که بعد از ساعت ۱۰ شب، گوشیها بره بیرون اتاق تا مغزمون نفس بکشه.” خودتون هم رعایت کنید.
- سواد رسانهای: وقتی یه پست میبینید، با هم تحلیلش کنید. بپرسید: “به نظرت این عکس واقعیه یا ادیت شده؟ چرا این اینفلوئنسر میخواد ما این حس رو داشته باشیم؟” اینجوری بخش منطقی مغزش رو فعال میکنید.
- حضور در کنارش: به جای اینکه فقط مچگیری کنید، گاهی کنارش بشینید و بگید “چی برات جالبه؟ به منم نشون بده.” بذارید بدونه که شما درکش میکنید، نه اینکه فقط پلیسِ بالا سرش هستید.
یادمون باشه، فضای مجازی از بین نمیره، اما کودکی و نوجوانی بچههای ما برمیگرده. باید کمک کنیم تو این طوفان دیجیتال، قطبنماشون رو گم نکنن.
- منبع: انجمن روانشناسی آمریکا
- منتشر شده در سری مقالات آگاهی پلاس از سایت سلام آگاهی
