نوجوانی فقط یک مرحله سنی نیست، بلکه دورهای پرچالش برای نوجوان و والدین است. آمارهای جهانی نشان میدهد مشکلات سلامت روان و استفاده مشکلساز از شبکههای اجتماعی در حال افزایش است. بنابراین تربیت نوجوانان صرفاً با کنترل رفتار ممکن نیست؛ درک دنیای ذهنی، اجتماعی و رسانهای نوجوان، مهمترین اصل تربیت مؤثر محسوب میشود.
راهنمای جامع تربیت نوجوان
روش های تربیت نوجوان، گامی بسیار حیاتی در فرزندپروری محسوب میشود. هرچند که کودکی، مرحله آغازین زندگی انسان و بسیار حیاتی است، اما از آنجا که در دوره نوجوانی، تغییرات جسمی، روانی، عاطفی و اجتماعی بسیاری بهصورت همزمان در فرد رخ میدهد، میتوان این مرحله از زندگی را دوره شکلگیری و تثبیت شخصیت، باورها و الگوهای رفتاری در نظر گرفت. بنابراین شیوه برخورد والدین در دوره نوجوانی اهمیت زیادی دارد، زیرا نقش مهمی در سلامت روان، اعتمادبهنفس، مسئولیتپذیری و تصمیمگیریهای آینده نوجوان ایفا خواهد کرد. ما در ادامه تلاش کردهایم که یک راهنمای جامع و کاربردی در جهت تربیت نوجوانان برای والدین ارائه دهیم. هرچند که بیشتر به نکات کلیدی و کاربردی اشاره میکنیم و برای اطلاعات بیشتر، شما را به مقالههایی که درباره هرکدام از این مسائل بهطور مفصل نوشتهایم، ارجاع میدهیم.
1_ آموزش تربیت جنسی به نوجوانان
تربیت جنسی یکی از ضروریترین بخشهای تربیت نوجوانان محسوب میشود که متاسفانه توجه کمتری به آن میشود. تربیت صحیح جنسی، نقش مهمی در سلامت جسمی و روانی، شکلگیری هویت جنسی سالم و پیشگیری از رفتارهای پرخطر جنسی دارد. نوجوانان در این دوره با تغییرات بدنی، احساسات جدید و پرسشهای متعدد مواجه میشود که اگر پاسخها و واکنشهای صحیح و متناسب با سن خود از والدین یا معلمان خود دریافت نکنند، به منابعی روی میآورند که اطلاعات نادرست در اختیارشان میگذارد. چنین اطلاعات غلط یا ناقصی باعث بروز مشکلاتی مثل سردرگمی در انتخاب هویت و گرایش جنسی و روابط جنسی ناایمن و پرخطر یا حتی ترس و انزجار از روابط جنسی و حتی ازدواج میشود. والدین میتوانند با رعایت نکات زیر، نوجوانان خود را بهصورت صحیح نسبت به مسائل جنسی آگاه کنند:
- آموزش تربیت جنسی باید متناسب با سن، سطح درک و بلوغ نوجوان ارائه شود. بنابراین از توضیحات زودهنگام یا بیشازحد بپرهیزید.
- شما بهعنوان والد باید فضای گفتوگویی امن و بدون قضاوت ایجاد کنید تا نوجوان بتواند بهراحتی و بدون ترس و شرم، پرسشهای خود را مطرح کند.
- برای توضیح مفاهیم جنسی از واژههای ساده، علمی و محترمانه استفاده کنید. این کار از ترس یا شرم نوجوان میکاهد.
- یکی از مهمترین بخشهای تربیت جنسی، احترام به حریم خصوصی نوجوان و اعتماد متقابل است. هرچند که نباید نوجوان را بهطور کامل به حال خود رها کرد.
- شما باید بهطور مداوم و شفاف، مفهوم رضایت در رابطه جنسی، ایجاد مرزهای شخصی و «نه گفتن» را همراه با مثالهای واضح برای نوجوان توضیح دهید.
- بهتر است با گفتوگوی صمیمانه دریابید که اطلاعات نوجوان درباره مسائل جنسی چقدر است و چه چیزهایی میداند تا اگر اطلاعات نادرستی دارد، آن را بهصورت آرام و منطقی اصلاح کنید.
- بر مسئولیتپذیری، پیامد تصمیمها و اهمیت مراقبت از سلامت جسم و روان در روابط تاکید کنید.
- والدین همیشه اولین الگوی فرزندان خود هستند. بنابراین به نحوه صحبت خود درباره بدن و نوع روابط خود دقت کنید.
برای آشنایی عمیقتر والدین با اصول صحیح، میتوانید مقاله آموزش مسائل جنسی به نوجوانان را مطالعه کنید.
2_ آموزش مسئولیت پذیری به نوجوانان
یکی از مواردی که باعث رشد شخصیتی و اجتماعی نوجوانان و آمادگی آنها برای ورود به یک زندگی مستقل بزرگسالانه میشود، مسئولیتپذیری است. نوجوانی دورهای است که فرد از طرفی هنوز به خانواده وابسته است و از طرفی نیز باید برای برای زندگی مستقل آماده شود و از وابستگی کامل فاصله بگیرد. بنابراین باید بیاموزد که هر تصمیم و انتخابی، پیامدهایی دارد و عواقب آنها را خودش باید بر عهده بگیرد. شما بهعنوان والد باید مسئولیت پذیری را بهصورت تدریجی و از کودکی به فرزندتان آموزش دهید. در این زمینه، مقاله مسئولیتپذیری در نوجوانان بهطور تخصصی به نقش خانواده در پرورش این مهارت پرداخته است. در این مسیر به نکات زیر توجه کنید:
- مسئولیتها باید متناسب با سن، توانایی و شرایط نوجوان تعریف شوند تا در ابتدا بهخوبی آنها را بیاموزد و سپس توانایی انجامشان را داشته باشد. در این صورت احساس ناامیدی و سرخوردگی به او دست نمیدهد.
- مسئولیتهای واقعی و معنادار به فرزندتان واگذار کنید. زیرا این کار حس ارزشمندی و مشارکت را در نوجوان تقویت میکند.
- بهتر است بدون کنترل افراطی، اجازه دهید که نوجوان، پیامدهای طبیعی تصمیمهای خود را تجربه کند و اگر پیامد تصمیمهایش مثبت نبود، او را سرزنش نکنید.
- انتظارات خود را از نوجوان بهصورت شفاف بیان کنید و قوانین را بهطور واضح تعیین کنید تا نوجوان مسئولیتهای خود را بهتر درک کند و دچار سردرگمی نشود.
- تشویق نوجوان به تلاش و پایبندی به مسئولیت، موثرتر از تمرکز صرف بر نتیجه نهایی کار محولشده است.
- الگوی رفتاری والدین در عمل به تعهدات شخصی، تاثیر مستقیمی بر یادگیری مسئولیتپذیری نوجوان دارد.
- بهتر است درباره اشتباهات و راههای جبران آنها بیشتر گفتوگو کنید. این کار، مهارت پاسخگویی و اصلاح رفتار را در نوجوان تقویت میکند.
3_ آموزش دوست یابی و دوری از دوست ناباب به نوجوان
داشتن دوست خوب، بیشتر از هر زمان دیگری در دوره نوجوانی اهمیت دارد. این اهمیت از آنجا بیشتر خودش را نشان میدهد که نوجوان در این مرحله از زندگی خود بیشتر از هر زمان دیگری به دوستانش وابسته میشود و دوستانش نقش مهمی در شکلگیری هویت، باورها و سبک زندگی او ایفا میکنند. بنابراین خانواده باید با آگاهیبخشی به نوجوان کمک کند تا معیارهای دوست خود را بشناسد و از روابط ناسالم دوستی دوری کند. کسب این توانمندیها نیازمند یادگیری اصولی مهارت نه گفتن در نوجوانان است. برای شناخت نشانهها و پیامدهای ارتباط با دوستان ناباب نوجوانان، مطالعه مقاله مرتبط توصیه میشود. نکات زیر هم به شما و هم به نوجوان کمک میکند تا با دوستی سالم آشنا شود و از دوستان ناباب فاصله بگیرد:
- بهجای ممنوعیت و کنترل مستقیم، درباره ویژگیهای یک دوست سالم با نوجوان گفتوگو کنید.
- به نوجوان کمک کنید تا متوجه شود بین پذیرفتهشدن در جمع دوستی و تحتتاثیر دوستان قرار گرفتن چه تفاوتهایی وجود دارد.
- شما باید حتما مهارت «نه گفتن» را به نوجوان خود آموزش دهید. چون کسب این مهارت و اعتمادبهنفس در «نه گفتن» باعث میشود که نوجوان در برابر فشار گروه دوستان مقاومت کند.
- همیشه بدون قضاوت و پیشفرض به صحبتهای نوجوان خود درباره دوستانش گوش دهید تا به شما اعتماد کنند و درباره دوستانشان حرف بزنند. به این ترتیب شناخت بیشتری نسبت به دوستان فرزندتان پیدا خواهید کرد.
- به تغییرات ناگهانی در رفتار، خلقوخو یا عملکرد تحصیلی نوجوان خود توجه کنید. چون ممکن است نشانه تاثیر روابط ناسالم دوستی باشد.
- بر ارزشها و اصول خانوادگی تاکید کنید و به نوجوان بگویید که همسطح بودن خانوادهها از نظر فرهنگی، معیار مناسبی برای انتخاب دوست خواهد بود.
- نوجوان باید بداند دوستی سالم باعث رشد، احساس امنیت و احترام متقابل میشود، نه ایجاد ترس و اجبار.
- اگر اعتمادبهنفس نوجوان خود را با روشهای صحیح تقویت کنید، احتمال گرایش به روابط دوستی ناسالم و آسیبزا کاهش مییابد.
4_ افزایش اعتماد به نفس و عزت نفس در نوجوانان
یکی از مهمترین مولفههای سلامت روان در دوران نوجوانی، اعتمادبهنفس و عزتنفس است. چنین ویژگیهایی نقشی تعیینکننده در تصمیمگیری، روابط اجتماعی، پیشرفت تحصیلی و شکلگیری هویت فردی دارند. وقتی یک کودک، پا به دوران نوجوانی میگذارد، شروع به فکر کردن درباره هویت خودش میکند، خود را با دیگران مقایسه میکند و گاهی بهطور مداوم درباره مسائل مختلف دچار تردید میشود. بنابراین اگر تصویر مثبتی درباره توانمندیها و ارزشمندی خود نداشته باشد، بیشتر از همیشه در معرض اضطراب و استرس قرار میگیرد. همین امر نیز موجب وابستگی بیشازحد به تایید دیگران میشود و ممکن است تحت این تاثیر تصمیمهای اشتباه و گاه جبرانناپذیر بگیرد. بنابراین نحوه برخورد والدین در تقویت اعتمادبهنفس و عزتنفس نوجوانشان اهمیت زیادی دارد. در مقاله عزت نفس در نوجوانان بهطور مفصل به عوامل مؤثر بر شکلگیری این ویژگی پرداخته شده است.
در پژوهشی که در سایت assets-eu.researchsquare منتشر شده، با بررسی پرسشنامههای روزنبرگ که توسط نوجوانان پر شد، محققان دریافتند که حدود 39.5 درصد نوجوانان فکر میکنند که توانایی یا ویژگی قابل افتخاری ندارند و حتی 34.4 درصد از آنها خود را بیارزش میدانند.
والدین با استفاده از نکات زیر میتوانند اعتمادبهنفس و عزتنفس را در نوجوانان خود تقویت کنند:
- تمرکز بر توانمندیها و پیشرفتهای نوجوان، بهجای مقایسه او با دیگران، برای تقویت احساس ارزشمندی.
- تشویق تلاش و پشتکار حتی در صورت شکست، تا نوجوان بیاموزد که ارزش او به نتیجه وابسته نیست.
- دادن فرصت تصمیمگیری و اظهارنظر، برای افزایش حس شایستگی و استقلال در نوجوان.
- پرهیز از تحقیر، برچسبزدن یا انتقادهای مداوم، به منظور حفظ پایههای عزتنفس.
- ارائه بازخوردهای مشخص، واقعبینانه و محترمانه.
- پذیرش احساسات نوجوان و جدیگرفتن دغدغههایش، تا احساس کند که والدینش او را میبینند و به او احترام میگذارند.
- الگو بودن والدین در نحوه برخورد با اشتباهات و ناکامیهای خود.
- کمک به تعیین اهداف قابل دسترسی و تجربه موفقیتهای کوچک.
5_ هشدار به نوجوانان درباره شبکه های اجتماعی
در سالهای اخیر، شبکههای اجتماعی به بخشی جداییناپذیر از زندگی مردم، بهخصوص نوجوانان تبدیل شده است. شبکههای اجتماعی همانند یک شمشیر دولبه عمل میکنند؛ یعنی هم میتوانند مفید واقع شوند و هم تبعات و عواقب منفی زیادی داشته باشند و زمینهساز آسیبهای روانی و اجتماعی شوند. به همین دلیل، والدین باید بهصورت غیرمستقیم بر روی استفاده نوجوانان از اینترنت نظارت داشته باشند و آگاهیهای لازم را در اختیار آنها بگذارند. برای بررسی علمی پیامدها، مقاله تأثیر شبکههای اجتماعی بر نوجوانان میتواند دید جامعتری ارائه دهد.
A 2022 report by the World Health Organization found that more than 1 in 10 adolescents (11%) showed signs of problematic social media use, struggling to control their use and experiencing negative consequences in daily life.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۲ سازمان جهانی بهداشت، بیش از یک نفر از هر 10 نوجوان (حدود ۱۱ درصد) نشانههایی از استفاده مشکلساز از شبکههای اجتماعی را بروز میدهند؛ به این معنا که در کنترل مقدار استفاده از شبکههای اجتماعی دچار مشکل هستند و این موضوع در زندگی روزمره آنها پیامدهای منفی ایجاد میکند.
منبع: who.int
رعایت نکات مهم زیر درباره استفاده نوجوانان از شبکههای اجتماعی، کمک زیادی به والدین میکند:
- به نوجوان توضیح دهید که آنچه در شبکههای اجتماعی میبینند، اغلب نسخهای گزینششده و غیرواقعی از زندگی دیگران است و نباید آن را با زندگی واقعی خود مقایسه کنند.
- از طریق آموزش سواد رسانهای به نوجوان کمک کنید که اخبار جعلی، محتوای گمراهکننده و تبلیغات پنهان را تشخیص دهد.
- درباره خطر مقایسه مداوم خود با دیگران و تاثیر آن بر عزتنفس بهصورت شفاف گفتوگو کنید.
- بر حفظ حریم خصوصی و منتشر نکردن اطلاعات شخصی تاکید کنید و به نوجوان بگویید که این کار باعث حفظ امنیت در فضای مجازی میشود.
- نوجوان باید بداند که تمامی ارتباطهای آنلاین قابلاعتماد نیستند و دوستی مجازی همیشه به معنای امنیت نیست.
- بدون کنترل افراطی، برای زمان و نحوه استفاده از شبکههای اجتماعی، با کمک خودِ نوجوان، قوانین منطقی تعیین کنید.
- نوجوان را به فعالیتهای واقعی و برقراری روابط حضوری تشویق کنید تا از وابستگی افراطیاش به فضای مجازی کاسته شود.
- تاثیر مستقیم الگوی رفتاری خود را در استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی بر روی نوجوانتان فراموش نکنید.
6_ هشدار به نوجوانان درباره اعتیاد
اعتیاد (از هر نوعی که باشد)، یکی از جدیترین تهدیدها برای سلامت جسمی و روانی نوجوانان محسوب میشود و بهطور مستقیم بر روی آینده او تاثیر میگذارد. نوجوانان در این سن به دلیل تغییرات هورمونی، افزایش کنجکاوی و هیجانطلبی، تاثیر بسیاری از همسالان خود میپذیرند. در نتیجه ممکن است با پیامدهای هیجانی خطرناکی مثل مصرف مواد مخدر، الکل یا سایر اعتیادها مواجه شوند. تقریبا همه نوجوانان در این دوره، مصرف این نوع مواد را بیخطر میدانند و فکر میکنند که درگیر اعتیاد نمیشوند. بنابراین لزوم آگاهیبخشی به نوجوان توسط والدین در این دوره بیشتر از هر زمان دیگری احساس میشود. در مقاله اعتیاد نوجوانان، انواع وابستگیها و راهکارهای پیشگیری بهصورت تخصصی بررسی شدهاند.
طبق پژوهشهای منتشر شده در سایت PMC مطالعهای مقطعی در تهران نشان میدهد که حدود 15.1 درصد از نوجوانان (سن ۱۵ تا ۱۸ سال) حداقل یکبار تجربه مصرف الکل داشتهاند و از طرفی،3.1 درصد از نوجوانان تجربه مصرف مواد مخدر مانند تریاک و ماریجوانا و 5.6 درصد نیز تجربه مصرف اکستازی را گزارش کردهاند. این نتایج نشان میدهد که مصرف الکل و مواد در میان بخش قابلتوجهی از نوجوانان ایرانی وجود دارد و نیاز به پیشگیری و آموزش، موضوعی بسیار حیاتی است.
والدین میتوانند برای آگاهیبخشی به نوجوان خود از روشهای زیر استفاده کنند:
- آگاهیبخشی درباره پیامدهای جسمی، روانی و اجتماعی اعتیاد بهطور صادقانه و متناسب با سن نوجوان.
- تاکید بر اینکه اعتیاد از یک تجربه کنجکاوانه یا تفننی آغاز میشود، اما بهتدریج از کنترل فرد خارج میشود.
- آموزش مهارت «نه گفتن» در برابر تشویق یا فشار دوستان برای مصرف مواد مخدر.
- ایجاد فضای گفتوگوی امن برای بیان نگرانیها یا تجربیات نوجوان بدون احساس ترس یا شرم.
- تقویت عزتنفس و اعتمادبهنفس به منظور کاهش گرایش نوجوان به رفتارهای پرخطر.
- آشنا کردن نوجوان با نشانههای دوستیهای ناسالم و محیطهای پرخطر برای تشخیص صحیح.
- الگو قرار گرفتن والدین از طریق رفتارهای سالم در جهت مدیریت استرس، هیجان و مشکلات زندگی.
- توجه به تغییرات ناگهانی در رفتار، خلقوخو یا عملکرد تحصیلی نوجوان برای شناسایی زودهنگام خطر.
7_ تشویق نوجوان برای یادگیری مهارت های نرم و سخت، به جز تحصیل!
در سالهای اخیر والدین متوجه شدهاند که صرفا تحصیل باعث پرورش استعدادهای نوجوانان نمیشود و افراد باید جدا از تحصیلات رسمی، با توجه به علایق و استعدادهای خود، مهارتهای نرم و سخت متفاوتی نیز بیاموزند تا بتوانند برای ورود به زندگی مستقل و مواجهه با چالشهای واقعی آماده شوند. تمرکز صرف بر موفقیتهای تحصیلی و توجهنکردن به مهارتها و تواناییهای فردی و اجتماعی باعث میشود که نوجوان در آینده، احساس ناتوانی و شکست کند یا سردرگم شود.
A survey found that 52 percent of teenagers believe they understand the skills needed for success after high school, but ranked soft skills like communication, leadership, and confidence above technical skills such as math and computer expertise. This highlights the value adolescents place on both types of skills for future readiness.
حدود ۵۲ درصد نوجوانان اذعان دارند که ضرورت آموزش مهارتهای لازم برای موفقیت پس از پایان مدرسه را درک میکنند، اما مهارتهای نرم مانند ارتباطات، رهبری و اعتمادبهنفس را بالاتر از مهارتهای فنی مثل ریاضیات و مهارتهای کامپیوتری رتبهبندی میکنند. این امر نشاندهنده اهمیت یادگیری هر دو نوع مهارت در آمادهسازی نوجوانان برای آینده است.
منبع: Thejournal
حال برای اینکه نوجوانان را در مسیر یادگیری مهارتهای موردعلاقه تشویق کنیم، چه باید کرد؟ در ادامه به نکات مهمی در این زمینه اشاره کردهایم:
- به نوجوان کمک کنید تا علایق و توانمندیهای شخصی خود را بشناسد، نه صرفا آنچه که دیگران (والدین و اولیای مدرسه) از او انتظار دارند.
- مهارتهای نرم مانند ارتباط موثر، مدیریت زمان، حل مسئله و کار تیمی را به اندازه مهارتهای فنی جدی بگیرید.
- نوجوان را به یادگیری مهارتهای سخت مانند زبانهای خارجی، مهارتهای دیجیتال، هنر، ورزش یا مهارتهای فنی تشویق کنید.
- اجازه دهید که نوجوان، خودش مسیر یادگیری را با آزمون و خطا تجربه کند و از تغییر علاقهها و مسیرهای جدید یادگیری نترسد.
- موفقیت را فقط به نمره و مدرک محدود نکنید و پیشرفت در مهارت را نیز ارزشمند بدانید و این عقیده را به نوجوان نیز القا کنید.
- برای نوجوان، امکان حضور در فرصتهای عملی مانند پروژههای کوچک، کارهای داوطلبانه یا دورههای کوتاهمدت را فراهم کنید.
- حتی در مسیرهای غیررسمی و غیرآکادمیک (در صورت علاقه نوجوان) فرزندتان را تشویق کنید و به او انگیزه بدهید.
8_ کمک به نوجوان در کشف استعدادها
در پاراگراف قبلی درباره یادگیری مهارتهای نرم و سخت برای آمادگی ورود به زندگی مستقل صحبت کردیم؛ اما باید این نکته را نیز در نظر بگیرید که اولین معیار برای انتخاب مهارت مورد نظر، استعداد و علاقه نوجوان است. تا زمانی که نوجوان، استعداد و علاقهای به مهارت مد نظر نداشته باشد، به احتمال زیاد پیشرفت چندانی نیز در آن زمینه نخواهد کرد. بنابراین شما در وهله اول باید به نوجوان کمک کنید که تواناییها و علایقش را بشناسد و پس از شناخت، در زمینه رشد آن استعدادها از فرزندتان حمایت کنید. والدین باید فضایی امن برای تجربه و آزمون و خطا برای نوجوان فراهم کنند تا نوجوان بتواند بدون اضطراب، بهتدریج توانمندیهای خود را بشناسد.
نکات زیر به شما در این زمینه کمک میکند:
- به آن دسته از علایق نوجوان که دائمی هستند، بیشتر توجه کنید؛ نه صرفا تواناییهایی که دیگران فکر میکنند بهطور برجسته در نوجوان وجود دارد.
- اجازه دهید که نوجوان، فعالیتهای مختلف را تجربه کند تا در عمل بتواند استعدادهای خود را بشناسد.
- از مقایسه استعداد نوجوان با همسالان یا اعضای خانواده پرهیز کنید. زیرا این کار مسیر شناخت فردی را با اختلال مواجه میکند و اعتمادبهنفس نوجوان را زیر سوال میبرد.
- بازخوردهای واقعبینانه و حمایتی به نوجوان ارائه دهید. این کار کمک میکند تا فرزندتان نقاط قوت خود را بهتر درک کند.
- شکستها و تغییر علاقههای نوجوان را بخشی طبیعی از فرآیند کشف استعداد در نظر بگیرید؛ نه نشانه بیثباتی و بیهویتی.
- با نوجوان درباره رویاها و اهدافش گفتوگو کنید و به اهدافش احترام بگذارید؛ حتی اگر با انتظارات شما متفاوت باشند.
روش صحیح ارتباط و تربیت نوجوان (راهنمای والدین)
تا به اینجا درباره خطراتی صحبت کردیم که نوجوانان را تهدید میکند و راهکارهایی در مورد برخورد والدین ارائه دادیم؛ اما اکنون این پرسش پیش میآید که اصلا روش صحیح تربیت نوجوان چیست و تربیت یک نوجوان چگونه باید انجام شود؟ مسلما بحث درباره این موضوع بسیار مفصل است و در چند پاراگراف نمیگنجد، اما در ادامه مهمترین اصول و راهکارهای ارتباطی با نوجوان را برای برقراری رابطه صمیمانهتر و موثرتر بررسی کردهایم.
1_ گوشدادن فعال بهجای شنیدن سطحی
هر ارتباط سالمی از گوشدادن آغاز میشود. گوشدادن صرفا به معنای شنیدن سخنان طرف نقابل نیست؛ بلکه شما باید بدون قطعکردن صحبتهای نوجوانتان و بدون قضاوت، بهصورت فعالانه و مشتاقانه به حرفهایش گوش دهید و سوالاتی نیز در جهت نشاندادن تمایل به ادامه گفتوگو از او بپرسید تا نوجوان با احساس امنیت با شما سخن بگوید.
نکته: اشتباه رایج والدین این است که سریعا وارد مرحله نصیحت، اصلاح یا نتیجهگیری میشوند و فرصت بیان کامل سخنان را از نوجوان میگیرند.
2_ گفتوگوی محترمانه، نه بازجویی و بازخواست
نوجوانان صرفا زمانی به سخنان والدین خود واکنش مثبت نشان میدهند که گفتوگو دوطرفه باشد؛ نه اینکه بازجویی و بهاصطلاح «سوالپیچ» شوند. لحن شما در هنگام صحبت با نوجوان باید آرام و محترمانه باشد؛ حتی اگر مشغول صحبت درباره موضوعات چالشبرانگیز هستید. این کار احتمال همکاری و صداقت نوجوان را افزایش میدهد.
نکته: یکی از اشتباهات رایج والدین، استفاده از لحن تند، تحقیرآمیز یا پرسشهای پشتسرهم است که باعث گارد گرفتن نوجوان نسبت به والدین و دوری از آنها میشود.
3_ پذیرش احساسات نوجوان، حتی اگر با آنها موافق نیستید
نوجوانی، دوره اوج احساسات مختلفی است که به فرد هجوم میآورد؛ به گونهای که گاهی از دید بزرگسالان بسیار اغراقآمیز به نظر میرسد. اما والدین نباید این احساسات را کوچک بشمارند یا به سخره بگیرند. پذیرش احساسات نوجوان (حتی اگر اشتباه باشد) به معنای تایید رفتار اشتباه او نیست؛ بلکه نشان میدهد که شما به دنیای درونی او احترام میگذارید. اینگونه نوجوان به شما اعتماد میکند و در ادامه میتوانید راهنماییاش کنید.
4_ تعیین مرزها و قوانین شفاف همراه با توضیح
هر نوجوانی باید چهارچوبهای مشخصی را از سمت خانواده بپذیرد، اما این قوانین نباید بهصورت اجباری به او تحمیل شوند یا اینکه مبهم باشند و نوجوان دلیلشان را نداند. شما میتوانید با فرزندتان در مورد ارزشها و چهارچوبهای خانوادگی صحبت کنید و با کمک یکدیگر قوانین مشخصی در نظر بگیرید که برای نوجوان نیز قابل درک باشد.
نکته: اشتباه رایج، سختگیری افراطی یا برعکس، بیقانونی کامل از سوی والدین باعث سردرگمی و مقاومت نوجوان میشود.
5_ احترام به استقلال و حق انتخاب نوجوان
نوجوانی را میتوان آغاز مسیر مستقلشدن دانست. یک نوجوان دلش میخواهد در مورد مسائل مختلف نظر بدهد، انتخاب کند، تصمیم بگیرد و مسئولیت بپذیرد. بنابراین اگر بهصورت کنترلشده (نه کنترل افراطی) این حق را به فرزندتان بدهید، عزتنفس، اعتمادبهنفس و مسئولیتپذیریاش افزایش مییابد.
نکته: کنترل بیشازحد، تصمیمگیری بهجای نوجوان یا دخالت دائمی، ارتباط والد و فرزند را به رابطه رییس و مرئوس (مبتنی بر قدرت) تبدیل میکند نه یک رابطه تربیتی و مثمر ثمر.
6_ الگوی رفتاری باشید، نه اینکه فقط توصیه کنید
نوجوان بیشتر از آنچه که به حرفهای والدین گوش دهد، از رفتار آنها یاد میگیرد. بنابراین الگوهای رفتاری مثل نحوه مدیریت خشم، گفتوگوی سالم، احترام متقابل و نحوه حل مسئله باید در رفتار والدین وجود داشته باشد که به فرزندان نیز منتقل شود.
نکته: یکی از اشتباهات شایع والدین این است که از نوجوان انتظار رفتارهای خاص دارند، در حالی که خودشان به آن رفتارها پایبند نیستند.
7_ تمرکز بر رابطه، نه فقط اصلاح رفتار
اولین هدف شما بهعنوان والد یک نوجوان باید ساخت یک رابطه امن و پایدار باشد، نه صرفا اصلاح اشتباهات. اگر بتوانید رابطه خوبی با فرزندتان برقرار کنید و الگوی مناسبی برای او باشید، بهطور ناخودآگاه از اشتباهات نوجوان کاسته میشود و تربیت شما نیز موثرتر خواهد شد.
نکته: تمرکز بیشازحد بر روی ایرادها، خطاها و مقایسه نوجوان باعث میشود که نوجوان ارتباط با والدین را نوعی فشار و تحمیل عقاید بداند، نه حمایت.
بهترین کتاب های تربیت نوجوان
یکی از بهترین راههای برقراری ارتباط موثر با نوجوان، مطالعه کتابهای مفید و ارزشمند است. کتابهای متعددی به زبان فارسی یا انگلیسی (ترجمهشده) وجود دارند که میتوانید برای افزایش آگاهی در زمینه اصول تربیتی نوجوانان از آنها کمک بگیرید و دنیای نوجوان خود را بهتر و بیشتر بشناسید. در ادامه به برخی از این کتابها اشاره میکنیم.
کتابهای ایرانی درباره تربیت نوجوان:
- نوجوان ایرانی و تعلیم و تربیت؛ نوشته مهدی شعبانی؛ «مجموعه گفتارهای علمی درباره چالشها و اصول تربیتی نوجوان در زمینه نظام آموزشی و تربیتی ایران»
- تربیت نوجوانِ پسر؛ نوشته علمناز حسنزاده؛ «راهنمای عملی برای درک و رسیدگی به تغییرات روانی و رفتاری پسران نوجوان»
- نوجوانان چه میگویند؟؛ نوشته دکتر اصغر کیهاننیا؛ کمک به تفاهم و درک بین والدین و نوجوانان
کتابهای خارجی ترجمهشده درباره تربیت نوجوان:
- بزرگ کردن نوجوان؛ نوشته کیت کلی؛ کتابی کاربردی درباره راهکارهای موثر در تربیت و ارتباط با نوجوانان
- دوران نوجوانی فرزندتان را دریابید؛ اثر کارل ای پیکارد (ترجمه زهرا زارعی تودشکی)؛ راهنمای جامع رشد روانی و اجتماعی نوجوان برای والدین
- فرزندپروری هوشمند در دنیای مدرن؛ نوشته برایان هاسمن؛ کمک به والدین در مدیریت استفاده نوجوانان از تکنولوژی و فضای مجازی
- اصلاح شیوههای نادرست فرزندپروری؛ نوشته نایجل لاتا؛ راهنمایی عملی برای مواجهه با رفتارهای چالشبرانگیز فرزندان در خانواده
کلام آخر
تربیت نوجوان بیش از آنکه مجموعهای از تکنیکها و دستورالعملها باشد، یک مسیر پویای انسانی است که والدین باید با صبر، انعطافپذیری و یادگیری مداوم آن را طی کنند. مسلما در این مسیر، خطاهایی نیز پیش میآید، اما نباید هیچگاه ناامید شد. هیچ والد کاملی وجود ندارد و اشتباهکردن در این مسیر اجتنابناپذیر است؛. آنچه که اهمیت دارد، آمادگی برای اصلاح، گفتوگو و حفظ رابطهای امن و قابل اعتماد با نوجوان است. فراموش نکنیم که نوجوانان بیشتر از نصیحت، به دیدهشدن، شنیدهشدن و درکشدن نیاز دارند. بنابراین گاهی مهمترین کمک والدین، همراهی آگاهانه و ایجاد فضاییست که نوجوان بتواند در آن رشد کند، اشتباه کند و دوباره مسیر خود را پیدا کند.
منابع:
