علت خواب زیاد در نوجوانان دختر و پسر چیست؟ دلایل پر خوابی به سه دستهی عوامل پزشکی و بیولوژیکی، عوامل سلامت عاطفی و روانی و عوامل سبک زندگی مربوط میشود.
در یک مطالعهی ملی روی ۶۴۸۳ نوجوان، ۱۱/۷ درصد از نوجوانان معیارهای تشخیصی پرخوابی داشتند، ۴۱/۵ درصد گزارش کردند که در طول روز احساس خوابآلودگی میکنند و پرخوابی در دختران شایعتر از پسران بود. (منبع: سایت National Library Medicine)
در ادامهی این مقاله، به طور مفصل به علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر، از جمله افسردگی، میپردازیم. با ما همراه باشید.
علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر؛ نشانهی چیست؟
بر اساس تحقیق منتشر شده در سایت pmc.ncbi.nlm.nih.gov، اصلیترین علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر شامل موارد زیر است:
1ـ محرومیت از خواب
محرومیت از خواب به زبان ساده یعنی نوجوان زمان کمی برای خوابیدن داشته باشد؛ مثلاً به دلیل صبح زود به مدرسه رفتن، فعالیتها و مسئولیتهای زیاد در ادامهی روز، کلاسهای فوق برنامه، کار پارهوقت و … .
2ـ بهداشت نامناسب خواب
Younger adolescents also exhibited better quality of sleep (P = 0.003), lesser daytime sleepiness, and lesser mood derangements compared to older adolescents (15–19 years; N = 453). Sleep hygiene scores showed a significantly negative correlation with mood and sleep quality.
بر اساس یک مطالعهٔ سال ۲۰۲۵ روی ۵۲۸ نوجوان (با میانگین سنی ۱۴٫۲۸ سال)، نوجوانانی که بهداشت خواب ضعیفتری داشتند — بهویژه در گروه سنی ۱۵ تا ۱۹ سال — به طور معناداری میزان خوابآلودگی روزانهٔ بیشتری نشان دادند. نمرات بهداشت خواب با کیفیت خواب و خلقوخو رابطهٔ منفی معنادار داشت. (منبع: europepmc)
بهداشت خواب شامل روالها، عادتها و کارهاییست که هر فرد در مورد خوابیدن دارد؛ در نتیجه، بهداشت نامناسب خواب به عادتها یا فاکتورهایی گفته میشود که کیفیت خواب شبانه را پایین میآورد. به عنوان مثال:
الف) نداشتن محیط راحت برای خوابیدن
این مورد نیاز به توضیح اضافی ندارد! محیط مساعد برای خوابیدن (مثلاً تخت یا تشک راحت، بالشت مناسب، سکوت محیط خانه، دمای مطلوب اتاق و …)، به خواب باکیفیت در طول شب کمک میکند.
ب) نداشتن برنامهی خواب منظم
این مورد اصلیترین علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر محسوب میشود! هر شب ساعت متفاوتی خوابیدن، دیر خوابیدن، صبحها تا لنگ ظهر خواب بودن یا بیدار شدن در ساعتهای مختلف. (اگر به عنوان والد مقاله را میخوانید، احتمالاً الان با خودتان گفتید «دست رو دلم نگذار!»)
پ) نداشتن روتین قبل از خواب
منظور از روتین قبل از خواب، فعالیتهای آرامشبخشی است که به طور ثابت و منظم در ساعت مشخصی و قبل از رفتن به رختخواب انجام میشود؛ این روتین به افزایش کیفیت خواب و تنظیم چرخهی شبانهروزی بدن کمک بسیار زیادی میکند. نداشتن روتین، باعث آشفتگی ساعت خواب شب و کاهش کیفیت آن میشود. (در بخش راهکارها بیشتر به این موضوع میپردازیم.)
ت) استفادهی زیاد از صفحات نمایشگر قبل از خواب
اکثر ما عادت داریم با موبایل به رختخواب برویم و تا آخرین قطرهی خون (!) شبکههای اجتماعی را بالا و پایین کنیم. اما نور آبی ساطع شده از صفحات تلفن همراه با خواب رابطهی پیچیدهای دارد؛ زیرا زمانی که مغز باید ملاتونین (هورمون خواب) ترشح کند، در معرض نور آبی قرار میگیرد و ترشح ملاتونین با اختلال روبهرو میشود؛ در نتیجه، به مرور بر ساعت داخلی بدن تأثیر میگذارد و چرخهی خواب و بیداری به هم میخورد.
علاوه بر این، چک کردن شبکههای اجتماعی و جواب دادن به پیامها، ذهن را فعال میکند و پروندههای نیمهبازی در مغز نگه میدارد.
ث) مصرف نادرست کافئین
کافئین موجود در قهوه و نوشابههای انرژیزا بیشتر از ۸ ساعت در بدن باقی میماند و روی کیفیت خواب شبانه اثر مخربی میگذارد.
3ـ افسردگی
افسردگی، ششمین علت خواب زیاد در نوجوانان دختر و پسر است و یکی از شایعترین دلیلها محسوب میشود. افسردگی یک مکانیسم دفاعی در برابر افکار و احساسات ناخوشایند است؛ در این اختلال بدن خاموش میشود، سطح انرژی و علاقه برای دنبال کردن فعالیتهای مفید پایین میآید و با بیانگیزگی زیاد خودش را نشان میدهد. (به زبان ساده، بدن میرود روی حالت ذخیره انرژی!)
4ـ اضطراب زیاد
همانطور که در مقالهی استرس نوجوانان بیان کردیم، اضطراب یکی از دلایل پررنگ ایجاد اختلالات خواب است؛ چون بدن را روی حالت سمپاتیک (خطر) نگه میدارد و اجازه نمیدهد ذهن و بدن در آرامش باشند. در این حالت ممکن است نوجوان شبها برای به خواب رفتن مشکل داشته باشد یا در طول شب زیاد بیدار شود و هربار برای دوباره خوابیدن با چالش روبهرو شود.
در افراد مضطرب، نگرانیها و افکار مزاحم، بیخیال نمیشوند و قبل از خواب یا حتی نصفه شب، به طرز شدیدی به ذهن فرد هجوم میآورند؛ در نتیجه، ممکن است نوجوان کمخوابیاش را با خواب زیادِ روزانه جبران کند.
5ـ کاهش فشار خواب در دوران نوجوانی
کودکان در طول روز و بعد از چندین ساعت بیدار بودن، احساس خوابآلودگی میکنند و میخوابند؛ اما در نوجوانان این موضوع کمتر است. یعنی نوجوان میتواند ساعتها بیدار بماند و احساس خوابآلودگی شدید نداشته باشد؛ در نتیجه، شبها تا دیروقت بیدار بماند و روز بعد بیشتر بخوابد.
6ـ بدهی خواب بزرگ!
اگر نوجوان در طول هفته یا طی چند روز پشت سرهم کمبود خواب داشته باشد، ممکن است آخر هفتهها زیاد بخوابد. اکثر نوجوانان صبح زود برای رفتن به مدرسه بیدار میشوند و شبها تا دیروقت بیدار هستند؛ همین موضوع باعث میشود عصرها بیشتر بخوابند (و دوباره شب دیرتر خواب بروند! یک چرخهی معیوب است!).
7ـ تغییر ساعت بیولوژیکی بدن در دوران نوجوانی
در دوران بلوغ، ساعت داخلی بدن دچار تأخیر فاز میشود؛ یعنی ترشح ملاتونین نسبت به قبل، ۱ تا ۳ ساعت دیرتر اتفاق میافتد. مثلاً اگر نوجوان در دورانِ قبل از بلوغ ساعت ۹ الی ۱۰ شب احساس خوابآلودگی داشته است، در دوران بلوغ ممکن است تا ۱۱ الی ۱۲ شب تمایلی به خوابیدن احساس نکند (در این حالت وقتی نوجوان از گوشی زیاد استفاده کند، ساعت خواب را بیشتر هم به تعویق میاندازد.) و باعث خواب بیشتر در طول روز میشود.
8ـ کاهش خواب موج آهسته در دوران نوجوانی
به خاطر تغییرات بیولوژیکی و هورمونی در دوران نوجوانی، خواب موج آهسته کاهش پیدا میکند. خواب موج آهسته، عمیقترین سطح خواب شبانه است و ریکاوری جسمی و ذهنی در این سطح انجام میشود؛ با کاهش طبیعی میزان خواب موج آهسته در دوران نوجوانی، احساس خوابآلودگی و خستگی در طول روز بالا میرود.
9ـ نداشتن فعالیت فیزیکی
متخصصان معتقدند فعالیت فیزیکی و خواب رابطهی دو طرفه دارند؛ یعنی خواب باکیفیت سطح انرژی فرد را برای فعالیت فیزیکی و ورزش در طول روز بالا میبرد و داشتن یک برنامهی ورزشی منظم هم به خواب کافی در طول شب کمک میکند.
البته لازم است توجه داشته باشیم که ورزش شدید بعد از غروب خورشید و ساعتهای پایانی روز، اثر معکوس دارد؛ یعنی میزان خوابآلودگی را کاهش میدهد.
10ـ مشکلات پزشکی
اصلیترین مشکلات پزشکی که علت خواب زیاد در نوجوانان دختر و پسر هستند عبارتند از:
الف) سندرم پای بیقرار
این سندرم با میل شدید به تکان دادن پاها همراه است؛ فرد احساس ناخوشایندی در پاهایش تجربه میکند و تا زمانی که راه نرود یا پاهایش را به حرکت در نیاورد این حس از بین نمیرود. سندرم پای بیقرار معمولاً طرف عصر و شب تشدید میشود و ناشی از مشکلات جسمی یا کمبود ویتامینها است.
ب) آپنه انسدادی خواب
آپنه انسدادی خواب یکی از شایعترین اختلالات تنفسی مرتبط با خواب است؛ افراد مبتلا در طول خواب بارها و بارها به دلیل متوقف شدن تنفس بیدار میشوند. در این اختلال عضلات گلو شل میشوند و راه هوایی را مسدود میکنند؛ اصلیترین نشانهی آن خروپف است و روی کیفیت خواب شبانه اثر منفی میگذارد (و به تبع باعث خوابآلودگی زیاد در طول روز میشود.).
پ) کمخونی
کمخونی به زبان ساده یعنی تعداد گلبولهای قرمز خون کاهش پیدا کرده است؛ گلبولهای قرمز نقش مهمی در انتقال اکسیژن به نقاط مختلف بدن دارند. بعضی از متخصصان بیان کردهاند که کمخونی باعث خستگی میشود و سپس خستگی، کیفیت خواب شبانه را پایین میآورد (کمخونی یکی از دلایل آپنه انسدادی خواب و سندرم پای بیقرار هم محسوب میشود.).
طبق مطلب منتشر شده در سایت sleep foundation، مصرف مکملهای آهن، تحت نظر پزشک، میتواند روی افزایش کیفیت خواب شبانه اثر بگذارد اما رابطهی بین خواب و فقر آهن، هنوز به طور قطعی ثابت نشده است.
ت) بیماریهای جسمی
بیماریهایی مثل تیروئید یا عفونتها هم میتوانند باعث افزایش خوابآلودگی و خوابِ بیشتر در طول روز شوند.
به عنوان جمعبندی برای این بخش باید بگوییم، یک چکاپ کامل از وضعیت جسمی نوجوان (مثلاً آزمایش خون کامل)، میتواند خیالتان را راحت کند! در اکثر مواقع، علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر ناشی از موارد قبلی است که بیان کردیم.
علت خواب زیاد در نوجوانان پسر
علت خواب زیاد در نوجوانان پسر، به طور کلی شامل همان مواردی است که در بخش قبل گفته شد. اما طبیعتاً دختران و پسران به شکلهای متفاوتی دورهی بلوغ را سپری میکنند. در مورد پسران، ۲ مورد زیر بیشتر دیده میشود:
- فشارهای اجتماعی: فشارهای اجتماعی و باورهای غلطی در مورد مردانگی وجود دارد که پسرها را به صحبت نکردن در مورد مشکلات یا سرکوب احساساتشان تشویق میکند. (این موضوع میتواند زمینه را برای اعتیاد به رفتارهای ناسالم ، دیرتر خوابیدن و مشکلاتی مثل افسردگی فراهم کند.)
- اعتیاد بیشتر به صفحات نمایشگر: در مورد پسران نوجوان، اعتیاد به بازیهای کامپیوتری و صفحه نمایش موبایل بیشتر است؛ این موضوع یکی از دلایل پررنگ به هم خوردن نظم خواب محسوب میشود.
علت خواب زیاد در نوجوانان دختر
علت خواب زیاد در نوجونان دختر، علاوه بر مواردی که در ابتدا گفته شد، به طور اختصاصیتر میتواند شامل این موارد هم باشد:
- شروع عادت ماهیانه و فقر آهن: دوران عادت ماهیانه (حتی فارغ از موضوع کمخونی) باعث کمبود انرژی، ضعف و احساس نیاز به خواب بیشتر در طول روز میشود.
- آسیبپذیری بیشتر: دختران نوجوان، آسیبپذیری بیشتری در برابر اختلالات خلقی، اضطراب و افسردگی دارند.
- کمبود خواب در طول هفته: مطالعات نشان میدهد دختران در طول هفته کمتر از پسران میخوابند؛ این موضوع میتواند بدهی خواب بزرگی ایجاد کند و باعث شود آخرهفتهها بیشتر بخوابند.
نوجوانان به چند ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند؟
عبارت «خواب زیاد»، یک عبارت مبهم محسوب میشود؛ نوجوانان به چند ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند و منظور از خواب زیاد چند ساعت است؟
نوجوانان باید بین ۸ تا ۱۰ ساعت خواب باکیفیت شبانه و بدون وقفه داشته باشند؛ ساعت مناسب برای خوابیدن، از ساعت ۱۰ الی ۱۱ شب، تا ۶ الی ۷ صبح است. پس بیدار ماندن تا ۳ و ۴ صبح و خوابیدن تا ۱۲ ظهر، به اندازهی خوابِ کم میتواند آسیبزننده باشد.
خواب کافی و در ساعت مناسب، به مغز فرصت ریکاوری میدهد و ذهن را شفاف و متمرکز میکند. خواب بیشتر از این مقدار و در ساعات نامنظم، یک الگوی خواب آسیبزننده محسوب میشود.
چرا نوجوانان ریتم خواب متفاوتی دارند؟
همانطور که در بخش علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر توضیح دادیم، الگوهای خواب در دوران نوجوانی دچار تغییراتی میشود؛ مثلاً ترشح هورمون ملاتونین نسبت به قبل، ۱ تا ۳ ساعت به تأخیر میافتد و مقدار خواب موج آهسته که عمیقترین سطح خواب است و به ریکاوری مغز و بدن کمک میکند، کم میشود.
علاوه بر این، نوجوانان کمتر احساس خوابآلودگی میکنند و اگر فعالیت بدنی نداشته باشند، شبها خسته نیستند.
خواب زیاد به کمبود کدام ویتامین مربوط است؟
خواب زیاد و احساس خستگی مزمن، میتواند به کمبود ویتامینهای زیر مربوط باشد:
1ـ آهن
در بخش دلایل، به اثر کمخونی روی میزان خواب پرداختیم. آزمایش خون با اندازهگیری تعداد گلبولهای قرمز و میزان هموگلوبین، به تشخیص کمخونی کمک میکند. مواد غذایی زیر حاوی آهن هستند:
- گوشت قرمز
- تخممرغ
- جگر و دل و قلوه
- گوشت مرغ و بوقلمون (به خصوص قسمتهای تیره)
- ماهی و غذاهای دریایی
- حبوبات
- سبزیجات با رنگ سبز تیره (مثل اسفناج و کلم پیچ)
- میوههای خشک (خرما، کشمش، انجیر خشک و آلو خشک)
2ـ ویتامین B12
بدن برای تولید گلبولهای قرمز سالم به ویتامین B12 نیاز دارد؛ بنابراین، کمبود این ویتامین هم میتواند به کمخونی منجر شود. مواد غذایی زیر ویتامین B12 دارند:
- جگر و قلوه
- گوشت قرمز
- گوشت مرغ و بوقلمون
- ماهی و غذاهای دریایی
- تخم مرغ (به خصوص زرده)
- لبنیات
- شیرهای گیاهی (شیر بادام و سویا)
- غلات صبحانه غنی شده
3ـ ویتامین D
کمبود ویتامین D میتواند قدرت عضلات و استخوانها را کاهش دهد. وقتی پوست در معرض نور خورشید قرار میگیرد، ویتامین D تولید میشود. مواد غذایی زیر حاوی ویتامین D هستند:
- ماهیهای چرب (سالمون، تن، ساردین، قزلآلا)
- روغن کبد ماهی (روغن کاد)
- زرده تخممرغ
- شیر و ماست غنی شده
- آب پرتقال غنی شده
- غلات صبحانه غنی شده
کمبود ویتامین D هم با آزمایش خون مشخص میشود؛ معمولاً همهی افراد برای دریافت ویتامین D کافی، باید تحت نظر پزشک مکمل ویتامین D دریافت کنند.
آيا خواب زیاد میتواند نشانهی افسردگی باشد؟
پاسخ کوتاه این است؛ بله! اما افسردگی در نوجوانان فقط با خواب زیاد مشخص نمیشود و نشانههای دیگری هم دارد. اگر نوجوانتان زمان زیادی را میخوابد یا در رختخواب میگذراند و تعدادی از علائم زیر را هم در او مشاهده میکنید، ممکن است نشانهای از ابتلا به افسردگی باشد.
- میگوید که «فقط میخواهد بخوابد و حوصله ندارد.»؛ خوابیدن با این هدف، میتواند راهی برای فرار از غم یا اضطراب باشد.
- حتی بعد از ۱۰ ساعت خواب یا بیشتر، همچنان احساس خستگی میکند و هیچ دلیل پزشکی هم برای این موضوع وجود ندارد. (مثلاً مشکلات تیروئید یا کمبود ویتامینها)
- سخت از خواب بیدار میشود و بعد از بیدار شدن حالت گیجی یا کمحوصلگی و پرخاشگری دارد.
- علاقه و انگیزهاش را نسبت به هر فعالیتی از دست داده است. (به خصوص فعالیتهایی که قبلاً برایش لذتبخش بودهاند.)
- میبینید که پرخوابیاش به طرز چشمگیری نسبت به قبل افزایش داشته و بعد از گذشت چند هفته یا چندماه بهتر نشده است.
- زمانهایی را که باید در جمعهای خانوادگی شرکت کند یا کارها و مسئولیتهایش را انجام دهد، به خوابیدن میگذراند.
- با احساس مداوم غم، بیارزشی، گناه یا ناامیدی درگیر است.
- بیش از حد منزوی شده است، ترجیح میدهد بیشتر زمانش را تنها سپری کند و به روابط دوستانه یا روابط اجتماعی علاقهای نشان نمیدهد.
- افت تحصیلی داشته است و میبینید که عملکرد ضعیفی در امتحانات و مسئولیتهای مربوط به مدرسه دارد.
- خشم در نوجوانان، تحمل پایین در برابر ناکامی و تحریکپذیری زیاد از دیگر نشانههای افسردگی محسوب میشوند.
- اعتیاد نوجوانان به گوشی، اعتیاد به بازی های کامپیوتری و هر نوع اعتیاد دیگری، میتواند راهی برای فرار از احساسات ناخوشایند و پرت کردن حواس از موضوعات دردناک درونی باشد.
آثار منفی خواب زیاد در نوجوانان
طبق مطلب منتشر شده در سایت webmd، خواب زیاد میتواند پیامدهای منفی زیر را روی جسم و ذهن نوجوان داشته باشد:
- افزایش خطر چاقی و مشکلات متابولیک
- افزایش سطح تری گلیسیرید خون
- افزایش احتمال مبتلا شدن به دیابت و بیماریهای قلبی
- ایجاد اختلالهای شناختی و ضعیف شدن حافظه
- افزایش احتمال ابتلا به مشکلات سلامت روان
- تشدید علائم افسردگی
- افزایش سطح سیتوکینهای پیش التهابی (سیتوکین یک پروتئین است که مثل آژیر خطر عمل میکند و وقتی عفونت، آسیب یا بافت خارجی وجود دارد، سیستم ایمنی بدن را خبر میکند! اما ترشح بیش از حد آن، باعث بیماریهای مختلف جسمی و روانی میشود.)
خواب زیاد در نوجوانان چه زمانی زنگ خطر است؟
خواب زیاد به تنهایی مسئلهی خیلی خطرناکی نیست؛ اما زمانی که با علائم زیر همراه شود، میتواند زنگ خطر باشد:
- مدت خواب خیلی بیشتر از حد طبیعی است. (مثلا بین ۱۳ تا ۲۰ ساعت)
- نوجوان بعد از بیدار شدن انرژی ندارد و همچنان خسته و گیج است.
- عملکرد روزانهاش مختل شده و خوابآلودگی زیاد روی عملکرد تحصیلی یا روابط اجتماعیاش اثر منفی گذاشته است.
- حتی زمانهای بیداری، ترجیح میدهد در رختخواب یا انزوا باقی بماند.
- نوجوان علاقهاش را به دنبال کردن هر نوع فعالیت مفیدی از دست داده و مضطرب، تحریکپذیر یا پرخاشگر است.
- دچار حملات خواب میشود؛ یعنی هنگام خنده یا هیجان عاطفی، ناگهان عضلاتش افتادگی پیدا میکنند یا هنگام بیدار شدن و خوابیدن، توهمات واضح دارد.
برای تنظیم زمان خواب نوجوان چه کنیم؟
اما اگر فرزند نوجوانمان زیاد میخوابد و برنامهی خواب نامنظمی دارد، چگونه میتوانیم این مشکل را برطرف کنیم؟ راهکارهای زیر میتواند کمککننده باشد.
1ـ چکاپ بدن
اولین قدم، مراجعه به پزشک و چکاپ بدن (از جمله دادنِ آزمایش خون) است؛ اگر خواب زیاد به کمخونی یا کمبود سایر ویتامینها یا مشکلات جسمانی مربوط باشد، اقداماتی که در ادامه گفته میشود، شاید چندان اثر نکند. پزشک با بررسی نتیجهی آزمایش، مکملهای لازم را تجویز میکند.
وقتی بدن را بررسی کردیم و خیالمان راحت شد که از داخل مشکلی وجود ندارد، باید به سراغ اصلاح عادتهای خواب برویم.
2ـ اصلاح تغذیه
وعدههای غذایی سالم و مغذی، تأثیر بسیار زیادی روی سطح انرژی و کیفیت خواب دارد. نوجوانان باید در طول روز و از طریق وعدههای غذاییشان پروتئین کافی دریافت کنند؛ دریافت پروتئین مورد نیاز، سطح قند خون را متعادل نگه میدارد و از افت انرژی جلوگیری میکند.
در نتیجه، مصرف قند و شیرینیجات هم باید به حداقل برسد (به خاطر نوسانهای سطح قند خون و احساس خستگی شدید). مورد مهم بعد این است که کافئین (شامل قهوه و چایی) از ساعت ۳ عصر به بعد مصرف نشود.
3ـ ایجاد روتین قبل از خواب
راهحل سوم، ایجاد روالی ثابت و مناسب برای قبل از خواب شب است که ترشح هورمون ملاتونین را مختل نکند و اجازه دهد بدن کارش را انجام دهد! روتین قبل از خواب میتواند شامل موارد زیر باشد:
- خاموش کردن تلویزیون و کم کردن نور محیط از ساعت ۸ شب
- دوش آب گرم
- نوشیدن یک لیوان شیر
- یک ربع مطالعه
- رفتن به رختخواب بین ساعت ۱۰ الی ۱۱
- و بیدار شدن رأس ساعتی مشخص
نکتهی مهم در مورد این روتین، تعیین ساعت مشخص برای انجام مراحل و پایبند بودن به آن است. البته مراحل گفته شده صرفاً برای ایده گرفتن هستند و میتواند شامل هر فعالیت آرامشبخشی باشد.
4ـ نبردن گوشی به رختخواب!
همانطور که در بخش دلایل بیان کردیم، قرار گرفتن در معرض صفحات نمایشگر، تولید ملاتونین (هورمون خواب) را با مشکل روبهرو میکند. در نتیجه، به عنوان والد لازم است قوانینی درباره زمان استفاده از تلویزیون و موبایل داشته باشیم.
مثلاً اینکه تلویزیون از ساعت ۸ شب به بعد روشن نمیشود. موضوع بعدی، ایجاد عادتِ بیرون گذاشتن گوشی از اتاق خواب است؛ یعنی همهی اعضای خانواده قرار بگذاریم گوشیهایمان را جایی بیرون از اتاقخواب قرار دهیم و وقتی در رختخواب هستیم، با فعالیتهایی مثل چند دقیقه تنفس آگاهانه یا مطالعه، به بدنمان کمک کنیم برای خواب آماده شود.
البته در مقالهی دلیل اختلاف نظر والدین و نوجوانان بیان کردیم که وضع قوانین در این دوران نکات ظریفی دارد و اگر با پرخاشگری یا کنترلگری همراه باشد، نتیجهی عکس میدهد! (مثلاً یکی از راهکارها این است که به نوجوان بگوییم ما هم با این مشکل درگیر هستیم و باهم به دنبال راهحلهایی باشیم.)
5ـ آرام کردن ذهن
همانطور که در مقالهی استرس نوجوانان بیان کردیم، نوجوانانی که با اضطراب و وسواس فکری درگیر هستند، قبل از خواب ذهنشان مثل یک کارخانهی تولید فکر، شروع به کار میکند و اجازه نمیدهد بخوابند. تشویق کردن نوجوان به استفاده از راهکارهای زیر میتواند کمککننده باشد:
- مطالعه کردن: یک مطالعه معتبر در دانشگاهی در انگلستان نشان داد، فقط ۶ دقیقه مطالعه، میتواند سطح استرس را تا ۶۸ درصد کاهش دهد! کتاب انگیزشی برای نوجوانان و کتاب عزت نفس برای نوجوانان، گزینههای خوبی برای شروع هستند.
- تنفس ۴-۷-۸: در این تکنیک، دم باید ۴ ثانیه طول بکشد، سپس ۷ ثانیه حبس نفس و ۸ ثانیه بازدم. ۴ الی ۵ بار تکرار این تکنیک، ضربان قلب را کم و ذهن را آرام میکند.
- تمرین اسکن بدن: در این روش، وقتی نوجوان روی تخت دراز کشیده است، مثل یک دستگاه اسکن، بدنش را از پایین به بالا یا از بالا به پایین اسکن میکند؛ روی هر قسمت کمی متمرکز میشود و عضلاتش را ریلکس میکند.
- نوشتن: نوشتن نگرانیها و احساسات ناخوشایند روی کاغذ، معجزه میکند! چون حسی مشابه تخلیه شدنِ ذهن دارد و دغدغهها و مسائل پیچیده را جلوی چشم میآورد.
- تمرکز کردن روی حواس پنجگانه: متمرکز شدن روی دریافتیهای حواس پنجگانه به کاهش استرس کمک میکند؛ مثلاً نام بردن ۵ صدای محیط، بویی که به مشام میرسد، لمس پنج بافت مختلف و … .
- گوش دادن به موسیقیهای آرامشبخش: این کار زمانی که با تنفس عمیق همراه میشود، به افزایش آرامش ذهنی و بدنی کمک میکند.
6ـ مراجعه به روانشناس
طبق مواردی که در بخش قبل بیان کردیم، اگر نشانههایی از افسردگی یا اضطراب مزمن در فرزند نوجوانمان مشاهده میکنیم، مهمترین راهکار مراجعه به رواندرمانگر متخصص در حوزهی کودک و نوجوان است. در این شرایط، راهکارهای دیگر اثر چندانی ندارد و در ابتدا باید کشمشهای درون ذهن و روان نوجوان برطرف شود.
7ـ اضافه کردن فعالیت ورزشی به برنامهی روزانه
شرکت در کلاسهای ورزشی، رفتن به باشگاه، پیادهروی تند و هر نوع فعالیت فیزیکی دیگری، روی کیفیت و مدت خواب شبانه اثر قابل توجهی دارد و میزان خواب عمیق را افزایش میدهد (خواب مرحله N3 که گفتیم در سنین نوجوانی به طور طبیعی کاهش پیدا میکند).
ورزش صبحگاهی و قرار گرفتن در معرض نور خورشید، بیشتر به تنظیم چرخهی خواب و بیداری کمک میکند؛ اما ورزش کردن در اوایل بعد از ظهر نیز مفید است و سطح اورکسین (انتقالدهندهی عصبی که باعث بیداری میشود) را پایین میآورد.
8ـ گفتگوی همدلانه با نوجوان
نوجوانانی که به دلیل مسائل آزاردهندهی ذهنیشان یا افسردگی، بیشتر میخوابند، نیازمند دیده شدن از سمت والدین هستند. میتوانیم گفتگو را با این جمله آغاز کنیم:«اخیراً متوجه شدم خیلی بیشتر از قبل میخوابی و حتی بعد از یک خواب شبانهی طولانی هم همچنان خسته و بیانرژی به نظر میرسی. داشتم به این فکر میکردم که شاید چیزی اذیتت میکنه.»
البته اگر ارتباط باکیفیتی با فرزند نوجوانمان نداشتهایم، شاید او ما را مرجع امنی برای درددل کردن نداند؛ اما لازم است سعی کنیم کنجکاوی، همدلی و صبوری خود را نشان دهیم.
سوالات متداول
سوالهای رایج والدین در مورد خواب زیاد در نوجوانان عبارتند از:
1ـ چند ساعت خواب برای نوجوان زیاد محسوب میشود؟
خواب بیشتر از ۱۱ الی ۱۲ ساعت در روز و برای مدتی بیشتر از ۲ هفته، به شکلی که در فعالیتهای روزانه، برنامهی مدرسه یا مسئولیتهایش اختلال ایجاد کرده است.
2ـ آیا خواب میتواند باعث بدتر شدن افسردگی شود؟
بله؛ چون خوابیدن زیاد نوجوان را از فعالیتهایی که به تنظیم خلق کمک میکنند، میاندازد! (مثل فعالیت بدنی، برقراری روابط اجتماعی، قرار گرفتن در معرض نور خورشید و …) علاوه بر این، ریتم شبانهروزی خوابیدن را نامنظم میکند و ایجاد الگوهای سالم خواب و بیداری، سختتر میشود.
3ـ آیا نوجوان من تنبل است؟ یا واقعاً افسردگی دارد؟
افسردگی خودش را با بیمیلی زیاد نسبت به دنبال کردن فعالیتهای مفید و فعالیتهایی که قبلاً برای نوجوان لذتبخش بودهاند، نشان میدهد؛ میل به انزوا، پرخاشگری زیاد، تحریکپذیری، اعتیاد به صفحات نمایشگر و … از نشانههای دیگر افسردگی محسوب میشود و شامل نوعی رنج روانی و اختلال عملکردی است.
هرچند که تنبلی زیاد هم نمیتواند لزوماً یک ویژگی شخصیتی باشد و باید دلایل آن بررسی شود.
4ـ چه تفاوتی بین خستگی ناشی از افسردگی و خستگی ناشی از شببیداری وجود دارد؟
در خستگی ناشی از شببیداری، وقتی نوجوان تا ظهر میخوابد یا بعد از ظهر خواب طولانی دارد، انرژی و انگیزهاش را به دست میآورد؛ اما در خستگی ناشی از افسردگی، هیچ میزانی از خواب، حالت بیانگیزگی، خوابآلودگی و ناامیدی نوجوان را کم نمیکند.
5ـ آيا باید اجازه دهم فرزندم هر چهقدر میخواهد بخوابد؟
اگر زیاد خوابیدن ناشی از کمبود خوابِ مقطعی است، اشکالی ندارد ولی اگر به یک مشکل مزمن تبدیل شده و عملکرد روزانه نوجوان را مختل کرده است، نباید به حال خودش رها شود. همانطور که در بخش راهکارها گفتیم، چکاپ پزشکی، تنظیم برنامهی خواب و بیداری، فعالیت بدنی (صبحها یا اوایل بعد از ظهر) و کمک گرفتن از متخصص سلامت روان، اصلیترین راهحلها هستند.
کلام آخر
به پایان مقالهی علت خواب زیاد در نوجوانان پسر و دختر رسیدیم. به عنوان نکتهی پایانی باید بگوییم، اگر خودمان به عنوان والد شبها تا دیروقت بیدار هستیم و الگوی خواب و بیداری نامنظمی داریم، نمیتوانیم از فرزندمان انتظار دیگری داشته باشیم. در بسیاری از مواقع، نظم و روتینهای سالم والدین، روال زندگی فرزندان را هم اصلاح میکند.
فرزند شما در شبانهروز چند ساعت میخوابد؟ در کنار خواب زیاد، چه علائم دیگری در او مشاهده میکنید؟
نظرات و تجربیات خود را با ما به اشتراک بگذارید.
منابع:
- https://myteenmentalhealth.com
- missionprephealthcare








