علل اعتیاد به قلیان در جوانان چیست؟ متأسفانه سن اعتیاد به تنباکو در جوانان در حال کاهش است و شاهد اعتیاد به قلیان در نوجوانان ۱۱ تا ۱۵ ساله هستیم! آمارها نشان می‌دهد فشار همسالان و همرنگ شدن با گروه دوستان یکی از دلایل پررنگ اعتیاد به قلیان در جوانان است.
در فصلنامه علمی اعتیاد پژوهی، بیان می‌شود احتمال شروع مصرف دخانیات و اعتیاد به آن در افرادی که تحت فشار همسالان خود هستند، ۵/۶ برابر بیشتر از دیگران است.
اما آیا فشار همسالان تنها دلیل محسوب می‌شود؟ هر جوانی با اصرار دوستانش به سمت مصرف قلیان می‌رود؟ طبیعتاً اینطور نیست. در ادامه‌ی این مقاله به اصلی‌ترین علل اعتیاد به قلیان در جوانان و راهکارهای اصولی برای کاهش این موضوع می‌پردازیم. با ما همراه باشید.
علل اعتیاد به قلیان در جوانان چیست؟
موضوع اعتیاد در جوانان، چه قلیان باشد چه اعتیاد نوجوانان به گوشی و اعتیاد به بازی‌های کامپیوتری، کلافه‌کننده است! چالشی سخت که والدین را به ستوه می‌آورد. از طرف دیگر، نمی‌توان به فرزندی که به سن نوجوانی و جوانی رسیده است، امر و نهی کرد و اثر معکوس دارد.
پس بیایید در قدم اول، دلایل لغزیدن جوانان به سمت اعتیاد را بررسی کنیم. اصلی‌ترین دلایل عبارتند از:
1ـ طرد نشدن از گروه همسالان
در مقاله‌ی دلیل اختلاف نظر والدین و نوجوانان بیان کردیم که در دوران نوجوانی و جوانی، پذیرفته شدن از سمت دوستان یک نیاز پررنگ برای این سنین است؛ چون شروعی برای پذیرفته شدن توسط اجتماع محسوب می‌شود. جوانان برای این‌که از سمت دوستانشان «ضدحال»، «بچه ننه»، «اُمل»، «ترسو» و … خطاب نشوند، ممکن است تن به هرکاری بدهند.
2ـ الگو گرفتن از والدین
اگر به عنوان والد، خودمان به مواد مخدر، رفتارهای پرخطر و … اعتیاد داریم، نمی‌توانیم از فرزندانمان انتظار دیگری داشته باشیم. طبیعتاً فرزند نوجوان و جوان هم از والد الگو می‌گیرد و احتمال بیش‌تری دارد که به سمت رفتارهای آسیب‌زننده تمایل پیدا کند.
3ـ رفتارهای نادرست والدین
تحقیر کردن فرزند، مقایسه کردن او با دیگران، پرخاشگری، تنبیه کردن، سوء استفاد‌ه‌ی هیجانی، برچسب زدن به او، نادیده گرفتن نیازها و احساسات فرزند، روش تربیتی سخت‌گیرانه و … میل به اعتیاد را در جوانان بالا می‌برد. در واقع رو آوردن به اعتیاد، مسئله‌ای اتفاقی و فقط به خاطر شرایط بیرونی نیست؛ بلکه می‌تواند راهی برای فرار از مسائل ناخوشایند، پر کردن حفره‌ای در درون، بی‌حس کردن خود یا انکار کردن باشد.
رفتارهای نادرست والدین عزت نفس نوجوانان یا حس ارزشمندی درونی را کاهش می‌دهد.
4ـ ناتوانی در تنظیم احساسات
اکثر ما در مورد مهارت‌های تنظیم احساسات مختلف آموزش ندیده‌ایم؛ به خصوص احساساتی که ناخوشایند یا منفی به حساب می‌آیند؛ مثل اضطراب، خشم، غم، احساس ناکافی بودن، ترس، طرد شدن، ناکامی و … . احساسات از طریق بدن تجربه می‌شوند و وقتی نمی‌دانیم با احساسات سخت و سنگین چه کنیم، نمی‌توانیم حضور آن را در بدنمان تاب بیاوریم.
پس هرکاری می‌کنیم تا حواس خودمان را پرت کنیم؛ وجه اشتراک همه‌ی اعتیادها همین است و به عنوان راهی برای فرار استفاده می‌شود؛ مثل اعتیاد به قلیان، سیگار، موبایل، شبکه‌های اجتماعی، کار زیاد و …
5ـ احساس بی‌هویتی و نداشتن معنا
موسسه‌ی سلامت ملی آمریکا بیان کرده است:
“The youth’s experience of waterpipe smoking shows different dimensions (time, space, fun, community) that construct the practice of waterpipe smoking as a closed bubble characterised by harmlessness, cosiness and freedom to develop an adult self in the waterpipe group.”
یک مطالعه‌ی کیفی در سال ۲۰۲۳ روی جوانان سوئدی نشان داد که قلیان برای آن‌ها فقط یک عادت نیست؛ بلکه یک فضای امن (مثل حباب بسته) برای شکل دادن هویت بزرگسالی محسوب می‌شود. (منبع: وبسایت NIH)
دوران نوجوانی و جوانی با پرسش اساسی «من کیستم؟» همراه است و دوره‌ی کشف هویت مستقل محسوب می‌شود. اگر فردی نتواند هویت منسجمی بسازد یا از طریق مسیرهای سالم (مثل تحصیل، ورزش، روابط اجتماعی مثبت و …) احساس ارزشمندی داشته باشد، ممکن است برای فرار از این وضعیت دردناک به اعتیاد روی بیاورد.
6ـ مبتلا بودن به اختلال‌های روانی
اختلال افسردگی، اضطراب، وسواس، اختلال استرس پس از سانحه و سایر اختلالات مربوط به سلامت روان، می‌تواند یکی از مهم‌ترین علل اعتیاد به قلیان در جوانان باشد. اختلال‌های درمان نشده، رنج زیادی تولید می‌کنند و مصرف نیکوتین، نقش مُسَکن را دارد.
7ـ فرار از حس ملال!
حس ملال یک حالت هیجانی ـ روانشناختی پیچیده است و به وضعیتی گفته می‌شود که فرد می‌خواهد کاری معنادار انجام دهد اما نمی‌تواند به آن دست پیدا کند. پژوهشگران حس ملال را به ۴ دسته تقسیم کرده‌اند:
- ملال بیرونی: وقتی محیط محرک کافی ندارد؛ مثل زمان‌های انتظار، بیکار بودن، حضور داشتن در یک اتاق خالی و … .
- ملال درونی: وقتی حتی با وجود محرک‌های زیاد و محیط شلوغ، باز هم فرد از درون نمی‌تواند توجه و علاقه‌اش را فعال کند. (این حالت به مشکلات روانشناختی مربوط است؛ مثل افسردگی، اضطراب و مواردی که در بخش قبل گفته شد.)
- ملال حساس: نوعی بی‌قراری که فرد را به سمت رفتارهای پرخطر سوق می‌دهد.
- ملال بی‌تفاوت: وقتی فرد نسبت به همه‌چیز احساس کرختی و بی‌انگیزگی می‌کند و انرژی برای دنبال کردن چیزی ندارد.
8ـ دریافت پاداش
فعالیت‌های اعتیادآور، باعث ترشح دوپامین در مغز می‌شوند و به همین دلیل وابستگی ایجاد می‌کنند (دوپامین هورمون پاداش و لذت است.). افرادی که به قلیان اعتیاد دارند، معمولاً از تنباکو هم به عنوان پاداش و هم انگیزه استفاده می‌کنند؛ پاداشی برای به پایان رساندن یک روز سخت یا انگیزه‌ای برای شروع یک کار پرتنش.
9ـ عادت کردن
اگر فردی عادت داشته باشد هر روز بعد از ظهر پس از پایان کار، شب‌ها قبل از خواب، در دورهمی‌ها و … قلیان بکشد، انگار مغز در همان ساعت‌ها یا پس از انجام آن فعالیت‌های مشخص انتظارِ دریافت دوپامین را می‌کشد. یعنی بین فعالیت مشخص و قلیان ارتباط برقرار شده است و قرار گرفتن در آن موقعیت‌ها ولع قلیان کشیدن را بالا می‌برد.
10ـ باورهای غلط و ناآگاهی
بیایید تعدادی از باورهای غلط در مورد قلیان را بررسی کنیم؛ باورهایی که علم خلاف آن را ثابت کرده است:
- آب قلیان مواد مضر را فیلتر می‌کند: عبور دود از آب فقط باعث خنک شدن آن می‌شود و تأثیری روی از بین بردن مواد سرطان‌زا و مضر ندارد.
- قلیان از سیگار سالم‌تر است: هر نوبت قلیان کشیدن (معادل ۲۰ تا ۶۰ دقیقه) حجم دودی به اندازه‌ی ۱۰ تا ۲۰۰ برابر بیشتر از یک نخ سیگار وارد ریه‌ها می‌کند!
- قلیان وابستگی نمی‌آورد چون نیکوتین ندارد: تنباکوی قلیان نیکوتین دارد و به اندازه‌ی سیگار اعتیادآور است. (مقدار نیکوتین یک نوبت قلیان کشیدن، حدوداً معادل ۷۰ نخ سیگار است!)
- تنباکوی گیاهی سالم است: تنباکو حتی اگر گیاهی باشد، باز هم پس از سوختن، مواد مضر آزاد می‌کند. حتی محصولاتی که برچسب «بدون تنباکو» دارند هم به خاطر سوختن زغال همچنان سموم سرطان‌زا تولید می‌کنند.
- دود قلیان ریه را نمی‌سوزاند پس ضرر ندارد: همان‌طور که گفتیم چون دود از آب عبور می‌کند باعث می‌شود خنک‌تر باشد اما این به معنی نسوزاندن ریه نیست؛ حتی برعکس! چون فرد سوزش ریه ندارد پک‌های عمیق‌تری می‌زند و دود بیش‌تری وارد ریه‌هایش می‌شود.
خیلی از جوانان با باور به این که قلیان نسبت به سیگار ضرر کم‌تری دارد، خودشان را گول می‌زنند و این اعتیاد را با آغوش باز می‌پذیرند! در صورتی که بدن خود را در معرض خطر بیش‌تری قرار داده‌اند.
پیامدهای اعتیاد مزمن به قلیان
قلیان کشیدن مداوم چه پیامدهایی دارد؟ هر اعتیادی به آثار نامطوب روانی و جسمی منجر می‌شود. تعدادی از پیامدهای احتمالی اعتیاد به قلیان عبارتند از:
- سرطان ریه، مثانه، معده، مری و دهان
- بیماری قلبی
- بیماری‌های عفونی
- بیماری‌های ریوی و مسمومیت با مونوکسید کربن
- مشکلات باروری
و به دلیل استفاده از پیپ مشترک:
- آنفولانزا
- بیماری سل
- تبخال
- هپاتیت
با فرزندم چگونه رفتار کنم؟ راهکاری وجود دارد؟
اگر به عنوان والد این مقاله را می‌خوانید و فرزند جوان یا نوجوانتان به قلیان اعتیاد دارد، چه کارهایی می‌توانید انجام دهید؟ در این بخش به راهکارهایی می‌پردازیم که می‌تواند کمک‌کننده باشد:
1ـ داشتن یک گفتگوی صمیمانه
سرزنش کردن جوانان و شرمگین کردن‌شان به خاطر مصرف قلیان، مطلقاً اثری در کاهش اعتیاد ندارد. در عوض، گفتگویی صمیمانه و از منظر کنجکاوی، می‌تواند شما را از دلایل اعتیاد فرزندتان آگاه کند؛ گفتگویی که حامل این پیام است :«من و تو در یک تیم هستیم.»
حتی اگر مستقیماً در مورد موضوع وابستگی به قلیان صحبت نکنیم، نشان دادن کنجکاوی در مورد جهان‌بینی فرزند و علائق و دغدغه‌های او، می‌تواند خاصیت درمانی داشته باشد.
2ـ تلاش برای شناسایی دلایل
زمانی که احساس می‌کنیم وضعیت بین ما و فرزندمان سبز است و می‌توانیم مکالمه‌ای آرام داشته باشیم، می‌توانیم از سوالات زیر کمک بگیریم:
- چه چیزی باعث شد به قلیان کشیدن علاقه‌مند بشی؟ وقتی قلیان می‌کشی چه حسی پیدا می‌کنی؟
- آیا به خاطر موضوعی تحت فشار هستی؟ میتونی باهام در میون بگذاری؟
- آيا فعالیت دیگه‌ای هست که فکر کنی بهش علاقه داری؟
- وقتی در جمع دوستات هستی برات سخته که پیشنهادشون رو رد کنی؟
اگر سوال‌هایمان با رگه‌هایی از «کنترل‌گری» بیان شود، نتیجه‌ای نمی‌دهد. فرزند باید حس کند که والد واقعا در مورد دنیای او کنجکاو و مشتاق است و می‌پرسد تا بشنود؛ نه این‌که دریچه‌ای برای سرزنش کردن و نصیحت کردن باز کند.
3ـ کمک گرفتن از روانشناس
اگر با خواندن راهکار قبلی با خودتان گفتید:«ما دورتر از این‌ها هستیم که بخوایم همچین مکالمه‌ای باهم داشته باشیم.» یا «این جمله‌ها مال فیلم‌هاست!»، احتمالاً به کمک متخصص نیاز دارید. چون افکار این‌چنینی نشان می‌دهد که ممکن است فاصله‌ی عاطفی بین شما و فرزندتان زیاد باشد و شاید او نسبت به همچین مکالماتی حالت تدافعی نشان دهد.
در این شرایط مراجعه به فرد متخصص می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد؛ هم مراجعه‌ی فرزند و هم والد موثر است. گاهی آسیب‌های درونی والدین به صورت ناخودآگاه باعث تیره و تار شدن رابطه‌ی والد و فرزندی می‌شود.
4ـ ایجاد فعالیت‌های جایگزین
به هر حال هر اعتیادی با فوایدی همراه است و جوان با قلیان کشیدن می‌تواند چیزی که ندارد را به دست بیاورد یا از موضوعی فرار کند. به همین دلیل، حذف قلیان کشیدن به تنهایی جواب نمی‌دهد؛ چون دلایل روانشناختی همچنان پابرجاست.
بنابراین لازم است بسته به دلیل اعتیاد، فعالیت‌های مناسبی را جایگزین کنیم. مثلا:
- اگر فرزند به خاطر طرد نشدن قلیان می‌کشد، شاید بتوانیم او را به گروه‌های اجتماعی دیگری که علائق مفید دارند و می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند وارد کنیم. (گروه ورزشی والیبال، شنا، بدمینتون و …)
- اگر وابستگی به قلیان به خاطر حس لذت‌بخش بعد از مصرف است، می‌توانیم هفته‌ای سه بار ورزش، کوهنوردی یا پیاده‌روی تند را در برنامه‌مان بگنجانیم (اگر این فعالیت‌ها را به صورت مشترک انجام دهیم، دو منظوره عمل می‌کند و ما را به جهان او نزدیک‌تر می‌کند.)
- اگر کمبود حس ارزشمندی یا حس ناکافی بودن، دلیل اعتیاد است، شرکت در کلاس‌های ورزشی، زبان یا موسیقی می‌تواند به فرزند کمک کند تا به روش صحیح‌تری حس باکفایت بودن و توانمندی را تجربه کند.
- اگر با احساسات ناخوشایند یا مسائل سنگینی درگیر است، مراجعه به روانشناس یا حداقل تشویق او به مطالعه‌ی کتاب می‌تواند به این موضوع کمک کند (کتاب‌های خودشناسی یا رمان‌های داستانی قوی. در مقاله‌ی کتاب عزت نفس برای نوجوانان به این موضوع پرداخته‌ایم.)
5ـ قانون‌گذاری صحیح و محدود کردن دسترسی
از قدیم گفته‌اند از دل برود هر آن‌که از دیده برفت! در نتیجه لازم است محیط خانه را از وسایل قلیان پاکسازی کنیم. مرحله‌ی بعدی، قانون‌گذاری صحیح در مورد رفت و آمد با دوستان ناباب است؛ البته اگر تا به حال رابطه‌ی نزدیکی با فرزندتان نداشته‌ایم و پیش از این چهارچوب‌هایی وجود نداشته، شاید در این مرحله به گیس و گیس‌کشی برسیم.
در این شرایط راهنمایی گرفتن از روانشناس برای تعیین صحیح قوانین، اهمیت زیادی دارد؛ چون اگر محدودیت‌ها با تنش اعمال شود، نتیجه‌ی عکس می‌دهد.
6ـ ایجاد تغییر در خودمان
در بسیاری از مواقع اگر ما والدین تغییر کنیم، بسیاری از گره‌های داخل خانواده برطرف می‌شود. اگر نسبت به فرزندمان پرخاشگر هستیم، او را تحقیر و سرزنش می‌کنیم، به او برچسب منفی می‌زنیم یا مدام با دیگران مقایسه می‌کنیم و …، عزت نفس جوان تخریب می‌شود و با احتمال بالاتری به رفتارهای اعتیادی روی می‌آورد.
همچنین اگر خودمان الگوهای اعتیادی داریم (اعتیاد به قلیان، سیگار و …)، در قدم اول باید ریشه‌ی این مسئله را در خودمان برطرف کنیم.
7ـ پرهیز از سرزنش کردن و تحقیر
استفاده از عباراتی مثل «داری آبروی ما رو می‌بری!»، «بقیه چه فکری می‌کنن؟»، «فلانی و فلانی رو ببین! سرشون تو درسشونه!» و … شرایط را طوفانی‌تر و ارتباط بین شما و فرزند را متلاطم‌تر می‌کند.
حتی می‌تواند حفره‌های درونی جوان را بزرگ‌‌تر و وابستگی او را به دوستان ناباب و رفتارهای آسیب‌زا بیشتر کند.
8ـ اگر ترک نکرد…
اگر هر راهی را امتحان کردیم و در نهایت فایده‌ای نداشت چطور؟ آخرین راه‌حل، گذاشتن حد و مرزهایی بر اساس پذیرش واقعیت است؛ پذیرش این‌که فرزند جوانمان متقاعد نمی‌شود یا اوضاع پیچیده‌تر از آن است که بتوانیم او را به کل منصرف کنیم. چهارچوب‌ها می‌تواند این‌گونه باشد:
- خودش باید هزینه‌های مربوط به قلیان را تأمین کند.
- اجازه ندارد داخل منزل قلیان بکشد.
- هر زمان تصمیم گرفت وابستگی‌اش را کاهش دهد، می‌تواند روی کمک ما حساب باز کند.
البته لازم است در نظر داشته باشیم که این مورد باید انتهای لیست قرار داشته باشد و قبل از آن، راهکارهای مختلف را برای کاهش اعتیاد جوان به قلیان امتحان کنیم؛ به خصوص کمک گرفتن از فرد متخصص.
کلام آخر
به پایان مقاله‌ی علل اعتیاد به قلیان در جوانان رسیدیم. به عنوان نکته‌ی پایانی باید بگوییم اعتیاد صرفاً رفتاری به خاطر شرایط و قرار گرفتن در جمع دوستان ناباب نیست؛ رفتارها دریچه‌ای به سمت احساسات ناخوشایند یا نیازهای نادیده گرفته شده هستند. پس حتی اگر سعی کنیم مانع از یک رفتار مشخص شویم، ریشه‌ها در پشت پرده‌ی ماجرا همچنان وجود دارند و این دلایل اصلی هستند که باید برطرف شوند.
شما به عنوان والد با چه چالش‌هایی در این زمینه درگیر هستید؟
نظرات و تجربیات خود را با ما به اشتراک بگذارید.
منابع:
- https://publichealth.gov.im
- وبسایت lung.org
