نوجوانی یکی از حساسترین مراحل رشد روانی و اجتماعی انسان است که در آن تغییرات عاطفی، هورمونی و اجتماعی شدت میگیرد و پایههای سلامت روان شکل میگیرد. طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، از هر ۷ نوجوان یک نفر با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی یا اختلالات رفتاری روبهروست. در این میان، دانستن اینکه مشاوره نوجوان چیست و دریافت حمایت روانشناختی، نقش مهمی در پیشگیری از مشکلات عمیقتر در بزرگسالی دارد.
مشاوره نوجوان چیست؟
مشاوره، بهطور کلی، روندی است که در آن فرد از مشاور یا روانشناس برای بهبود مشکلات روح و روان خود کمک میگیرد. حال مشاوره تربیتی نوجوانان چیست؟ نوجوانان نیز برای بیان مسائل و مشکلات شخصی، اجتماعی، تحصیلی و هیجانی خود در جلسات مشاوره شرکت میکنند تا راهکارهای موثری برای مدیریت چالشها و بهبود زندگی روزمره خود پیدا کنند.
جلسات مشاوره نوجوان معمولا شامل گفتوگو با مشاور است که بهصورت هدفمند انجام میشود و از طرفی، درباره فعالیتهای شناختی-رفتاری حرف میزنند و مهارتهای حل مسئله را تمرین میکنند. در گذشته، تمامی جلسات مشاوره بهصورت حضوری برگزار میشد، اما امروزه با پیشرفت تکنولوژی، جلسات آنلاین نیز به شیوههای برگزاری مشاوره افزوده شده است.
محل برگزاری جلسات مشاوره نوجوان باید در محیطی امن و محرمانه انجام شود تا نوجوان احساس راحتی کند و با آسایش و بدون ترس از قضاوت، افکار و احساسات خود را مطرح کند.
- نکته: هدف اصلی جلسات مشاوره نوجوان، افزایش خودآگاهی، بهبود مهارتهای اجتماعی، مدیریت هیجانات و تقویت اعتمادبهنفس است.
اهداف جلسات مشاوره نوجوانان چیست؟
مطالعات متعدد روانشناسی رشد نشان میدهد که مداخله و حمایت حرفهای روانشناس و مشاور در سنین نوجوانی، نقش موثری در پیشگیری از مشکلات عمیقتر در سالهای بعد و بزرگسالی دارد.
“Early adolescence (11–14 years) marks a crucial period for the development and onset of mental health problems, which often manifest as disorders in the course of adulthood if they are not dealt with early on. Recent epidemiological data show that the proportion of individuals with onset of any mental disorders before the age of 14 lies at 34.6%, which rises to 48.4% up to the age of 18.”
«دوران اوایل نوجوانی (۱۱ تا ۱۴ سال) بازه زمانی بسیار حساسی برای ظهور و شکلگیری مشکلات سلامت روان است، که اگر بهموقع به آنها رسیدگی نشود، اغلب در بزرگسالی بهصورت اختلالات روانی بروز پیدا میکنند. دادههای اپیدمیولوژیک اخیر نشان میدهند که اختلال روانی حدود 34.6 درصد از افراد، قبل از ۱۴ سالگی آغاز میشود و این مقدار تا سن ۱۸ سالگی به 48.4 درصد میرسد».
منبع: PMC
به همین دلیل، جلسات مشاوره نوجوان دقیقا با رویکرد کمک به مشکلات سلامت روان طراحی میشوند؛ یعنی کمک به نوجوان قبل از مزمن شدن مسائل.
اهداف اصلی جلسات مشاوره نوجوانان عبارتاند از:
- کمک به نوجوان برای شناخت و درک بهتر احساسات، افکار و واکنشهای خود
- تقویت مهارتهای ارتباطی و بهبود تعامل با خانواده، دوستان و محیط مدرسه
- آموزش راهکارهای سالم برای مدیریت استرس، خشم، اضطراب و فشارهای روانی
- افزایش اعتمادبهنفس و شکلگیری تصویر مثبتتر از خود
- کمک به تصمیمگیری آگاهانه در مسائل تحصیلی، فردی و اجتماعی
- پیشگیری از بروز یا تشدید مشکلات رفتاری، هیجانی و افت تحصیلی
- ایجاد فضای امن برای بیان نگرانیها بدون ترس از قضاوت یا تنبیه
- کمک به نوجوان برای شکلدهی هویت فردی و شناخت ارزشها و علایق شخصی
- تقویت مهارت حل مسئله و تفکر منطقی در موقعیتهای چالشبرانگیز
- افزایش تابآوری روانی و توانایی کنار آمدن با شکستها و ناکامیها
- کمک به مدیریت تعارضها و اختلافات با والدین یا همسالان
- آموزش مهارت «نه گفتن» و مقاومت در برابر فشار همسالان
- حمایت از نوجوان در مواجهه با تغییرات مهم زندگی، مانند طلاق والدین، مهاجرت یا تغییر مدرسه
- کمک به تنظیم اهداف واقعبینانه برای آینده تحصیلی و شغلی
- شناسایی زودهنگام نشانههای مشکلات روانی و ارجاع به مداخله تخصصی در صورت نیاز
- تقویت احساس مسئولیتپذیری و استقلال تدریجی متناسب با سن
- بهبود خودکنترلی و مدیریت رفتارهای تکانشی
چه زمانی باید به سراغ مشاور نوجوان برویم؟
شاید این سوال برای شما پیش بیاید که چه زمانی باید نوجوان را برای مشاوره نزد مشاور بفرستیم. پاسخ این است که مشاوره صرفا مخصوص «زمان بحران» نیست؛ بلکه میتواند نقش یک اقدام پیشگیرانه را نیز بازی کند تا رشد و تربیت نوجوان بهطور صحیح و سالم انجام شود. از طرفی، نوجوان برای مشکلاتی که ممکن است در آینده با آنها مواجه شود، راهکارهای مناسبی پیدا میکند و میاموزد که هنگام رویارویی با چالشها اضطراب خود را کنترل کند.
بنابراین میتوان با اطمینان گفت که مشاوره نوجوان لزوما به معنای وجود مشکل یا اختلال نیست؛ بلکه یک اقدام پیشگیرانه و در راستای آگاهسازی محسوب میشود تا نوجوان، مهارتهای لازم برای زندگی را بیاموزد، به خودآگاهی دست یابد، بتواند افکار، احساسات و رفتارهایش را کنترل کند. برخی رفتارهای مداوم مانند نافرمانی شدید یا بحثطلبی میتواند نشانهای از اختلال لجبازی در نوجوانان باشد که نیاز به بررسی تخصصی دارد.
- نکته: مشاوره نوجوان صرفا برای نوجوانان مفید نیست؛ بلکه والدین نیز با حضور در این جلسات، شیوههای تربیتی مناسب، برقراری ارتباط موثر و درک بهتر نیازهای روانی نوجوان را میآموزند و به این ترتیب، از مشکلات رفتاری، هیجانی و تحصیلی نوجوان پیشگیری میشود.
بنابراین در موارد زیر نوجوان میتواند برای پیشگیری به مشاور مراجعه کند:
- کمک به تربیت آگاهانه و متناسب با ویژگیهای شخصیتی نوجوان
- تقویت مهارتهای ارتباطی، هیجانی و اجتماعی پیش از بروز چالشهای جدی
- همراهی نوجوان در دورههای حساس رشد و تغییرات سنی
- پیشگیری از مشکلات رفتاری، تحصیلی یا هیجانی در آینده
- آموزش مهارتهایی مثل تصمیمگیری، مدیریت احساسات و مسئولیتپذیری
از طرفی، در بسیاری مواقع، رفتارها یا تغییراتی در نوجوان مشاهده میشود که فراتر از نوسانات طبیعی سن بلوغ است. بنابراین ممکن است نشاندهنده وجود یک مشکل عمیقتر روانی، هیجانی و رفتاری باشد؛ از جمله اضطراب شدید، کمالگرایی افراطی، افت تحصیلی مداوم، بیانگیزگی، پرخاشگری، گوشهگیری یا اختلال در روابط خانوادگی که زنگهای هشداری هستند که نباید نادیده گرفته شوند. دلیل بسیاری از این مشکلات، فشارهای درونی است که به واسطه تعارضهای حلنشده در ارتباط با والدین، همسالان و غیره به وجود میآید. بنابراین باید بهموقع مداخله کنید و از راهنماییهای تخصصی مشاوران کمک بگیرید تا از مزمنشدن مشکلات جلوگیری کنید.همچنین قرار گرفتن نوجوان در جمع دوستان ناباب میتواند یکی از نشانههای هشداردهندهای باشد که نیاز به مراجعه به مشاور نوجوان را جدیتر میکند.
از جمله زمانهایی که با مشاهده علائم مشکلساز باید به مشاور نوجوان مراجعه کنید، عبارتاند از:
- زمانی که نوجوان دچار کمالگرایی افراطی، اضطراب یا فشار روانی شدید شده است
- در صورت بیانگیزگی، تنبلی مداوم یا افت تحصیلی قابلتوجه در نوجوان
- هنگام بروز نشانههای اختلالات روانی یا تغییرات شدید خلقوخو
- در صورت وجود تعارض، تنش یا قطع ارتباط موثر با والدین
- وقتی نوجوان دچار گوشهگیری، پرخاشگری یا رفتارهای تکانشی میشود
- در مواجهه با بحرانهایی، مانند طلاق والدین، سوگ، مهاجرت یا تغییرات ناگهانی زندگی
جلسات مشاوره تربیت نوجوانان چطور برگزار میشود؟
پس از توضیح در مورد نقش و چرایی جلسات مشاوره نوجوان، نوبت به روشهای برگزاری مشاوره و رویکرد روانشناس میرسیم. هر روانشناسی با توجه به رویکردش، روش خاصی را برای مشاورهدادن به نوجوانان و والدین آنها انتخاب میکند؛ مشاور میتواند به نوجوان کمک کند تا خشم در نوجوانان را بهتر بشناسد و روشهای سالمتری برای ابراز آن یاد بگیرد. اما بهطور کلی، هدف اصلی جلسات، درک دقیق وضعیت نوجوان و بهبود تعامل با والدین است. در این جلسات، به بهبود ارتباط والدین با نوجوان و اصلاح الگوهای نادرست تربیتی پرداخته میشود تا فضای امنتری در خانواده شکل بگیرد. جلسات مشاوره معمولا به روشهای زیر برگزار میشود:
1_ جلسات مشاوره فقط با حضور نوجوان
در این نوع جلسات که رواج زیادی دارد، روانشناس بهطور مستقیم با خود نوجوان گفتوگو میکند و تمرکز اصلی گفتوگوها بر روی دنیای درونی، احساسات، افکار و تجربههای شخصی او خواهد بود. از آنجا که نوجوان در این جلسات با مشاور تنهاست، لزوم ایجاد یک فضای امن، محرمانه و بدون قضاوت در این جلسات بسیار مهم است. چون تنها در این صورت است که نوجوان میتواند آزادانه درباره نگرانیها، ترسها، فشارهای روانی و تعارضهای درونی خود صحبت کند.
در این جلسات، بیشتر درباره مسائلی صحبت میکنند که باعث اضطراب، افت اعتمادبهنفس، مشکلات تحصیلی و سردرگمی هویتی و جنسیتی میشود تا نوجوان بتواند به مهارتهای خودشناسی دست یابد و هیجانات خود را تنظیم کند.
2_ جلسات مشاوره فقط با والدین
در بسیاری موارد، ریشه اصلی مشکلات نوجوانان به شیوههای تربیتی والدین باز میگردد. در واقع، برخی از والدین الگوهای ارتباطی و رفتاری خوبی برای نوجوانان خود نیستند و فرزندان خود را درک نمیکنند. اگر روانشناس هنگام صحبت با نوجوان یا والدین در همان جلسات اول متوجه چنین موضوعی شود، جلسات جداگانه مشاوره با والدین ترتیب میدهد. در این جلسات که بدون حضور نوجوان برگزار میشود، مشاور، نگرشها، انتظارات و واکنشهای والدین را بررسی میکند تا بتواند راهکارهای عملی برای برقراری ارتباط موثر، تعیین حد و مرزهای سالم، مدیریت تعارضها و برخورد صحیح با رفتارهای نوجوان را به آنها ارائه دهند.
- نکته: گاهی والدین، بدون حضور مستقیم نوجوان، راحتتر نگرش و رفتار خود را تغییر میدهند و تاثیر بیشتری میپذیرند.
3_ جلسات مشاوره مشترک نوجوان و والدین
زمانی که تنش بین نوجوان و والدینش به اوج خود برسد یا تنشها و سوءتفاهمهایی در این میان به وجود بیاید، روانشناس تشخیص میدهد که بهتر است جلسات مشاوره بهصورت مشترک برگزار شود. در این جلسات مشترک، روانشناس صرفا نقش تسهیلگر را ایفا میکند تا نوجوان و والدین به درک متقابل بیشتری از یکدیگر برسند و بتوانند به شیوهای سالم و بدون تنش، احساسات و خواستهها و نگرانیهای خود را با یکدیگر مطرح کنند.
- نکته مهم: تمامی روانشناسان به یک مدل ثابت پایبند نیستند و روش خود را با توجه به نوع شخصیت نوجوان، مشکلات نوجوان و تعارضاتش با والدین تعیین میکنند تا جلسات اثربخشتری انجام شود. حتی ممکن است جلسات بهصورت ترکیبی برگزار شوند؛ یعنی بخشی از جلسات فقط با نوجوان، بخشی فقط با والدین و بخشی نیز بهصورت مشترک.
اگر نوجوان علاقه ای به حضور در جلسات مشاوره نشان نداد چه کنیم؟
اینکه نوجوان نسبت به حضور در جلسات مشاوره بیمیل باشد یا مقاومت کند، امری طبیعی است. شما بهعنوان والد نباید این امر را به حساب لجبازی بگذارید. دلیل مقاومت بسیاری از نوجوانان، ترس از قضاوت و برچسبخوردن است یا اینکه به دلیل ناآشنایی با فضای مشاوره و گاهی بیاعتمادی به مشاور در جلسات شرکت نمیکنند.
“Adolescents experiencing mental health conditions may face several challenges such as isolation, stigma, discrimination and difficulty in accessing health services. However, 75% of adolescents with mental health problems are not in contact with mental health services, the primary reason being reluctance to seek help.”
نوجوانانی که با مشکلات سلامت روان مواجه هستند، با چالشهای متعددی روبهرو میشوند؛ مانند انزوا، تبعیض، افسردگی و اضطراب. با این حال، 75 درصد از نوجوانانی که مشکلات سلامت روان دارند، از خدمات روانپزشکی یا روانشناسی استفاده نمیکنند که دلیل اصلی آن، بیمیلی به جستوجوی کمک و بیاعتمادی به مشاوره است».
منبع: Link Springer
بنابراین برخورد والدین در این مرحله نقش بسیار تعیینکنندهای دارد. شما نباید فکر کنید که مقاومت نوجوان لزوما به معنای بیفایدهبودن حضور در جلسات و نتایج منفی است. استفاده از روشهای زیر باعث میشود که نوجوان به حضور در جلسات مشاوره تمایل پیدا کند.
1_ چطور میتوان نوجوان را برای شرکت در مشاوره قانع کرد؟
در اولین قدم، در فضایی آرام و بدون قضاوت با نوجوان صحبت کنید. در این مرحله بهطور مستقیم به نوجوان نگویید که مشکل دارد، بلکه بهتر است بر روی این نکته تاکید کنید که کمکگرفتن از مشاور در هر شرایطی باعث بهتر شدن حال روحی افراد میشود.
در مرحله دوم، بهصورت منطقی و دوستانه از نوجوان بپرسید که چرا علاقهای به حضور در جلسات مشاوره ندارد. در این صورت شاید بتوانید با صحبت در مورد ترسهایش او را قانع کنید.
سپس برای نوجوان توضیح دهید که جلسات مشاوره در فضایی بسیار محرمانه انجام میشود و حتی والدین نیز چیزی در مورد گفتههای نوجوان نخواهند فهمید. در ضمن، نوجوان مجبور نیست درباره همهچیز صحبت کند، بلکه هر چیزی که برایش مهم است را مطرح میکند.
در ضمن، نوجوان میتواند خودش در انتخاب مشاور یا نوع جلسات (حضوری یا آنلاین) شرکت داشته باشد تا راحتتر بتواند به او اعتماد کند.
- نکته: آخرین راهحل این است که به نوجوان بگویید میتواند یک جلسه بهصورت تمرینی در جلسه مشاوره شرکت کند و اگر رضایت نداشت، به جلسات ادامه ندهد.
2_ اگر در نهایت نوجوان قانع نشد، چه باید کرد؟
اگر تمامی راهها را امتحان کردید، اما نوجوان شما همچنان از حضور در جلسات مشاوره امتناع کرد، هیچگاه به سراغ اجبار یا تهدید نروید. این کار نهتنها نوجوان را به حضور در مشاوره راضی نمیکند، بلکه نتیجه معکوس دارد و باعث لجبازی هرچه بیشتر نوجوان و واکنشهای منفی میشود.
در این صورت شما میتوانید بهعنوان والد بهتنهایی در جلسات مشاوره شرکت کنید و علاوه بر دریافت راهکارهای عملی برای بهبود ارتباط با نوجوان و اصلاح شیوههای تربیتی، از مشاور درخواست کنند که روشهایی برای قانعکردن نوجوان به منظور شرکت در جلسات مشاوره در اختیارشان قرار بدهد.
در اکثر مواقع، اگر والدین با کمک مشاور بتوانند رفتارهای خود را اصلاح کنند، نوجوان پس از مدتی بهطور خودکار دچار تغییر رفتار میشود یا به حضور در جلسات مشاوره رضایت میدهد.
- نکته: مهمترین اصل، هنگام رویارویی با مقاومت نوجوان، حفظ رابطه امن و حمایتی با اوست. مشاوره زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که نوجوان احساس کند شنیده میشود، نه اینکه تحت فشار قرار گرفته است.
کلام آخر
حال که دانستید مشاوره نوجوان چیست، نوجوانی فرصتی طلایی و مناسب برای شکلدهی شخصیت، مهارتهای اجتماعی و سلامت روان است. حتی اگر در این دوران، نشانههایی از مشکلات جدی روحی و روانی در نوجوان مشاهده نشود، والدین وظیفه دارند که بهطور مستمر و آگاهانه (بدون کنترلگری مستقیم) گفتوگوهای صادقانه با نوجوان انجام دهند و بهطور فعالانه و بدون قضاوت و پیشداوری از او حمایت حرفهای کنند. هر نوجوانی که در محیط امن و تحت حمایت خانواده رشد کند، در بزرگسالی، سالمتر و موفقتر خواهد بود.
منابع:
