بر اساس مطالعه‌ای در وب‌سایت Medrxiv که روی 1159 کودک نروژی از سن 1 تا 5 سالگی انجام شد، پژوهشگران متوجه شدند که رفتارهای خشن والدین، جنسیت و داشتن خواهر و برادر بیشترین تاثیر را در مسیر رشد پرخاشگری کودکان دارند. والدین برای این‌که بتوانند پرخاشگری‌های فرزند خود را کاهش دهند، باید از برخی دستورالعمل‌ها پیروی کنند. ما در این مقاله می‌خواهیم به این سوال که «با بچه پرخاشگر چگونه رفتار کنیم؟» پاسخ دهیم و نکات مهمی را در این مورد بگوییم.

دلایل پرخاشگری کودکان چیست؟ (علمی و کاربردی)

درک دلایل پرخاشگری کودکان، می‌تواند نخستین گام برای تربیت کودک خشن باشد. از نظر روانشناسان و پژوهشگران حوزه کودکان، پرخاشگری کودکان می‌تواند دلایل زیر را داشته باشد:

1_ ناامیدی و مشکل در برقراری ارتباط

کودکان خردسال، ممکن است برای بیان نیاز‌ها و خواسته‌های خود به صورت کلامی دچار مشکل شوند. هنگامی که آن‌ها ناامید هستند یا نمی‌توانند چیزی را که می‌خواهند به دست آورند، پرخاشگری می‌کنند تا خواسته خود را نشان دهند؛ پرخاشگری آنان می‌تواند به صورت عصبانیت، گاز گرفتن، ضربه زدن یا توهین کلامی نشان داده شود.

2_ مسائل عاطفی یا روانی زمینه‌ای

گاهی اوقات، پرخاشگری می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری زمینه‌ای عاطفی یا روانی باشد. کودکان مبتلا به ADHD، اوتیسم یا اختلالات اضطرابی ممکن است در مدیریت احساسات خود با مشکل مواجه شوند و زمانی که تحت فشار هستند به پرخاشگری متوسل شوند.

3_ قرار گرفتن در معرض خشونت

کودکانی که شاهد خشونت در خانه یا اجتماع خود هستند، احتمال بیشتری دارد که رفتار پرخاشگرانه از خود نشان دهند. احتمالاً به این دلیل که آن‌ها یاد می‌گیرند خشونت را راهی برای حل تعارض ببینند. البته کودکان حتی ممکن است با قرار گرفتن در معرض خشونت در رسانه‌ها، از جمله تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی، باز هم این خشونت و پرخاشگری را از خود نشان دهند.

قرار گرفتن در معرض خشونت در رسانه‌ها از آن جهت بد است که می‌تواند یک اثر حساسیت زدایی داشته باشد و پرخاشگری را قابل قبول‌تر به نظر برساند.

برای آنکه در نحوه برخورد با اشتباهات نوجوانان و فحاشی نوجوانان پیشرو باشید، این منابع بی‌نظیر را جدی بگیرید!  

4_ تنبیه و تربیت غیر اصولی و ناسازگار

تنبیه‌های غیر اصولی و استفاده از خشونت برای کنترل کودکان، در واقع می‌تواند پرخاشگری کودک را افزایش دهد. برای تربیت کودکان باید به مرز‌های روشن و ثابت و خط قرمزها دقت کنیم و آن‌ها را تعیین کنیم؛ ضمن اینکه می‌توانیم روی تشویق رفتارهای مثبت کودکان تمرکز کنیم، اما تنبیه بدنی و خشونت‌های کلامی و فیزیکی، همواره می‌تواند اوضاع را بدتر کرده و منجر به افزایش پرخاشگری کودکان شود. لازم است برای تربیت کودک خشن، از تنبیه و رفتارهای غیراصولی اجتناب کنیم.

نکته‌ی کنکوری: علاوه بر این، حتی اگر تنبیه به صورت اصولی انجام شود، باز هم ممکن است در بلندمدت تأثیر چشم‌گیری بر اصلاح رفتارهای کودک نداشته باشد. زیرا کودکان برای این‌که رفتارهای اشتباه را تکرار نکنند، نیاز دارند مهارت‌های مورد نیاز را یاد بگیرند و تنبیه این مهارت‌ها را به آن‌ها نمی‌آموزد. 

برای آشنایی بیشتر با مباحثی مثل مهارتهای فرزند پروری و تربیت کودک از بدو تولد می‌توانید به همین مقالات مراجعه کنید.

5_ عدم آموزش مهارت‌های اجتماعی

کودکانی که مهارت‌های اجتماعی را آموزش نمی‌بینند، ممکن است برای تعامل با دیگران به شیوه‌ای سالم و مثبت، دچار مشکل شوند. این می‌تواند منجر به این شود که کودکان خواسته‌هایشان را از روش‌های بد مثل پرخاشگری به نمایش بگذارند. برای یادگیری روش‌های موثر کنترل خشم در برابر کودکان، این مقاله را مطالعه کنید

آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودکان مانند همدلی، ارتباطات و حل تعارض و کنترل خشم، می‌تواند به آن‌ها کمک کند تا احساسات خود را مدیریت کرده و با دیگران تعامل سازنده داشته باشند. (منبع: childmind)

6_ تاثیر گرفتن از هم‌سن و سال‌ها

اگر کودک در جمعی حضور داشته باشد که اعضای آن برای ابراز نظر یا حل مشکلات از پرخاش استفاده می‌کنند، به‌مرور از آن‌ها الگوبرداری می‌کند.

گاهی کودک می‌داند که این رفتار اشتباه است، اما برای پذیرفته شدن در گروه، جلب توجه یا حفظ جایگاه در جمع، رفتارهای آن‌ها را تقلید می‌کند.

7_ درد یا بیماری پنهان

برخی دردها یا بیماری‌های پنهان (مثل دندان‌درد، سردرد یا مشکلات معده) باعث پرخاشگری کودکان می‌شوند. در این وضعیت، کودکان معمولاً برای ابراز ناراحتی یا حتی گاهی جهت جلب توجه دیگران، به رفتارهای تهاجمی مثل پرخاش روی می‌آورند.

در ضمن اگر تمایل به یادگیری عمیق‌تری درباره‌ی موضوعاتی مثل نقش پدر در تربیت کودک و تربیت کودک مستقل دارید، پیشنهاد می‌کنیم این مقالات را بخوانید.

8_ کمبود بازی

کودکان باید در طی روز زمانی را به بازی کردن، دویدن و تخلیه انرژی بگذرانند. کودکانی که این فرصت به آن‌ها داده نمی‌شود، معمولاً زودجوش می‌شوند.

آیا کودک‌تان نمی‌تواند در بیرون خانه بازی کند؟ ما در یک مقاله درباره انواع بازی با کودک در خانه صحبت کرده‌ایم که برای اطلاعات بیشتر می‌توانید این مقاله را بخوانید.

علل پنهان پرخاشگری در کودکان

گاهی پرخاشگری کودک فقط یک رفتار ظاهری نیست، بلکه نشانه‌ای از مشکلات عمیق‌تر است. منظور از «علل پنهان» عواملی است که مستقیماً دیده نمی‌شوند اما می‌توانند در پس رفتارهای تند و عصبی کودک قرار داشته باشند؛ مانند مشکلات جسمی، فشارهای روانی، یا شرایط خانوادگی. شناخت این عوامل به والدین کمک می‌کند به جای تمرکز صرف بر تنبیه رفتار، ریشه اصلی مشکل را شناسایی و برطرف کنند.

• مشکلات جسمی یا پزشکی: گاهی دردهای پنهان مانند مشکلات خواب، کمبود خواب، سردرد، مشکلات گوارشی یا برخی بیماری‌ها می‌توانند باعث تحریک‌پذیری و پرخاشگری کودک شوند.
• اختلالات رشدی و عصبی: برخی اختلالات مانند بیش‌فعالی (ADHD)، اختلال طیف اوتیسم یا مشکلات پردازش حسی ممکن است باعث دشواری در کنترل هیجان و بروز رفتارهای پرخاشگرانه شوند.
• استرس و تنش در خانواده: دعواهای خانوادگی، طلاق، تنش بین والدین یا فضای پرتنش خانه می‌تواند به شکل پرخاشگری در رفتار کودک ظاهر شود.
• کمبود توجه و ارتباط عاطفی: زمانی که کودک احساس کند دیده یا شنیده نمی‌شود، ممکن است از طریق رفتارهای تند و پرخاشگرانه توجه دیگران را جلب کند.
• تجربه ترس یا اضطراب: برخی کودکان وقتی دچار اضطراب، ترس یا ناامنی می‌شوند، به جای بیان مستقیم احساساتشان رفتار پرخاشگرانه نشان می‌دهند.
• الگوگیری از محیط: مشاهده خشونت در خانه، مدرسه، بازی‌های ویدیویی خشن یا برخی برنامه‌های رسانه‌ای می‌تواند الگوی رفتاری پرخاشگرانه را در کودک تقویت کند.

برخورد با پرخاشگری کودک بر اساس سن

گروه سنی	ویژگی رفتاری اصلی	هدف رفتاری
۱ تا ۳ سال	خشم لحظه‌ای، جیغ و گریه، کوبیدن اسباب‌بازی، گاز گرفتن یا هل دادن به دلیل ناتوانی در بیان احساسات	کمک به کودک برای بیان احساسات، کاهش خشم لحظه‌ای و یادگیری آرام شدن با کمک والدین
۴ تا ۶ سال	پرخاشگری در زمان بازی یا رقابت، گفتار خشن، لج‌بازی با والدین یا خواهر و برادر	یادگیری کنترل احساسات، درک همدلی با دیگران و پذیرش قوانین ساده رفتاری
۷ تا ۹ سال	پرخاشگری در مدرسه یا جمع دوستان، ناراحتی از شکست، رفتار مقابله‌ای با قوانین	تقویت مهارت گفت‌وگو، مدیریت خشم و یادگیری حل مسئله بدون پرخاشگری
۱۰ تا ۱۲ سال	پاسخ‌های تند، بی‌احترامی کلامی، عصبانیت از محدودیت‌ها و تلاش برای استقلال بیشتر	تقویت احترام متقابل، مدیریت هیجانات و ایجاد ارتباط سالم بین والدین و فرزند

پرخاشگری در کودکان در سنین مختلف دلایل متفاوتی دارد؛ از ناتوانی در بیان احساسات در سال‌های اولیه تا فشارهای اجتماعی و هیجانی در سنین بالاتر. به همین دلیل روش برخورد والدین نیز باید متناسب با مرحله رشد کودک باشد. (بر اساس توصیه‌های آکادمی اطفال آمریکا AAP و منابع روانشناسی رشد)

برخورد با پرخاشگری کودک 1 تا 3 سال

• نام‌گذاری احساسات: به کودک کمک کنید احساسش را بشناسد؛ مثلا بگویید «می‌دونم عصبانی شدی» تا کم‌کم یاد بگیرد احساساتش را با کلمه بیان کند.
• حواس‌پرتی مثبت: در این سن تغییر توجه کودک به یک اسباب‌بازی یا فعالیت دیگر یکی از موثرترین راه‌های توقف رفتار پرخاشگرانه است.
• قانون ساده و ثابت: با جملات کوتاه و واضح بگویید «زدن ممنوع است» و هر بار همان پیام را تکرار کنید.
• الگوی آرام بودن: واکنش آرام والدین باعث می‌شود کودک یاد بگیرد هیجان خود را بدون خشونت مدیریت کند.
• جدا کردن کوتاه‌مدت: اگر کودک به دیگران آسیب می‌زند، او را برای چند لحظه از موقعیت جدا کنید تا آرام شود.

برخورد با پرخاشگری کودک 4 تا 6 سال

• آموزش بیان احساسات: به کودک یاد بدهید به جای ضربه زدن بگوید «من ناراحتم» یا «دوست ندارم این کار را بکنی».
• توضیح پیامد رفتار: به کودک نشان دهید رفتار پرخاشگرانه چه تاثیری روی دیگران می‌گذارد.
• تقویت رفتار مثبت: وقتی کودک بدون دعوا مشکلش را حل می‌کند، او را تحسین کنید.
• قوانین خانوادگی مشخص: قوانینی مثل «در خانه کسی همدیگر را نمی‌زند» باید روشن و ثابت باشند.
• آموزش مهارت حل مسئله: به کودک کمک کنید راه‌های دیگری برای حل اختلاف پیدا کند.

برخورد با پرخاشگری کودک 7 تا 9 سال

• گفتگو درباره دلیل عصبانیت: در این سن می‌توان با کودک درباره علت خشم و راه‌های کنترل آن صحبت کرد.
• آموزش مهارت کنترل خشم: تکنیک‌هایی مثل نفس عمیق، شمردن تا ده یا فاصله گرفتن از موقعیت را تمرین کنید.
• تقویت همدلی: از کودک بپرسید اگر کسی با او همین رفتار را می‌کرد چه احساسی داشت.
• الگوی مدیریت تعارض: والدین باید نشان دهند اختلاف‌ها را می‌توان با گفتگو حل کرد.
• پیامد منطقی رفتار: اگر کودک به وسایل یا دیگران آسیب زد، باید مسئولیت جبران آن را بپذیرد.

برخورد با پرخاشگری کودک 10 تا 12 سال

• گفتگوی باز و محترمانه: در این سن بهتر است به جای دستور دادن، درباره احساسات و مشکلات کودک گفتگو شود.
• آموزش مهارت تنظیم هیجان: تکنیک‌هایی مثل نوشتن احساسات، ورزش یا فاصله گرفتن از موقعیت استرس‌زا کمک‌کننده است.
• تقویت مهارت‌های اجتماعی: آموزش مذاکره، گوش دادن و حل تعارض به کاهش پرخاشگری کمک می‌کند.
• تعیین مرزهای روشن: قوانین خانوادگی درباره احترام و رفتار مناسب باید واضح و قابل پیش‌بینی باشند.
• کمک گرفتن از مشاور در صورت تداوم: اگر پرخاشگری شدید یا مداوم باشد، مراجعه به روانشناس کودک توصیه می‌شود.

منابع: American Academy of Pediatrics (AAP)، کتاب Developmental Psychology، و راهنمای تربیت کودک از CDC.

برخورد مناسب در مقابل پرخاشگری کودک چیست؟ چند سناریو و چند راه‌حل!

پرخاشگری مداوم کودکان می‌تواند تعاملات اجتماعی آنان را مختل کند و باعث نگرانی والدین شود. پاسخ مناسب و واکنش درست شما، به شدت رفتار و سن کودک بستگی دارد. ما سعی کرده‌ایم چند سناریو را طبقه‌بندی کنیم و برای هرکدام، رفتار مناسب را بگوییم:

سناریو پرخاشگری اول: کج خلقی

ممکن است کودکانتان کج خلقی کنند، اما هنوز با پرخاشگری‌های سطح بالاتر، فاصله داشته باشند. در این صورت برای تربیت کودک خشن:

آرام بمانید.	کودکان خردسال هم حق دارند کج خلق شوند؛ ابراز احساسات آنان در قالب کج‌خلقی را به رسمیت بشناسید و آرام بمانید. اگر بخواهید در مواجهه با کج‌خلقی آنان عصبانی شوید و فریاد بزنید، بدانید که چیزی تغییر نخواهد کرد. مواجهه با عصبانیت آن‌ها با فریاد زدن یا پرخاشگری فقط وضعیت را تشدید می‌کند. با آرام صحبت کردن و استفاده از لحن آرامش‌بخش، سعی کنید کودکتان را به گفتگو وادارید.
تصدیق و تایید کنید.	احساسات آن‌ها را تصدیق کنید. عباراتی مانند “می بینم که ناراحتی” یا “به نظر می‌رسد که ناامید و ناراحت شده‌ای” نشان دهنده همدلی و همراهی شما با نیاز آنهاست.
حواس‌شان را پرت کنید.	گاهی اوقات، تغییر تمرکز آن‌ها به جایی و پدیده‌ای دیگر، می‌تواند معجزه کند. برای منحرف کردن توجه آن‌ها از منبع ناراحتی و ناامیدی، یک فعالیت دیگر در مکانی متفاوت ارائه دهید.

در ادامه، مطالعه‌ مقالات روبرو می‌توانند به افزایش درک شما از موضوعاتِ تربیت کودک حسود و کودک خسیس کمک کنند.

سناریو پرخاشگری دوم: پرخاشگری فیزیکی

در صورتی که فرزندان شما شروع به پرخاشگری فیزیکی می‌کند:

مراقبشان باشید!	پیش از نشان دادن واکنش، مراقب باشید که کودک به خود صدمه نزند؛ از ایمنی خود، کودک و هر کس دیگری که درگیر است اطمینان حاصل کنید. در صورت لزوم، کودک را از موقعیتی که در آن قرار دارد، خارج کنید تا از آسیب بیشتر جلوگیری شود. این کار را بدون درگیری فیزیکی انجام دهید.
تصدیق و تایید کنیدمحدودیت‌ها و خط قرمزها را پیش از درگیری‌ها به کودک آموزش دهید.	از همان ابتدای کودکی، به فرزندان خود به درستی آموزش دهید که پرخاشگری به صورت فیزیکی غیرقابل قبول است. به وضوح بیان کنید که ضربه زدن، گاز گرفتن یا لگد زدن جزو خطوط قرمز است و حتی در صورت عصبانیت هم باید از این‌گونه واکنش‌ها جلوگیری شود. از زبان مختصر و مستقیم استفاده کنید؛ مثلاً قرار ما این است: هرگز به خود یا کسی دیگر صدمه نمی‌زنیم».
علت را شناسایی کنید.	به فرزندتان کمک کنید بفهمد چرا پرخاشگر شده است. آیا پرخاشگری کنونی‌اش ناشی از حسادت، ناتوانی در بیان نظرات یا مثلاً ناامید شدن از دست والدینش بوده است؟ سعی کنید فضا را به سمت گفتگو پیش ببرید و با کلامی دلنشین و آرام، او را مجاب کنید که درباره خواسته‌اش حرف بزند. درگیری فیزیکی چیزی را حل نمی‌کند.

سناریو پرخاشگری سوم: پرخاش کلامی و توهین

اگر کودکان شما حرف‌های توهین‌آمیز می‌زنند یا فحاشی کلامی می‌کنند، برای تربیت کودک خشن از راه‌های زیر استفاده کنید:

ارتباط محترمانه را به او یاد بدهید.	شما بزرگترین الگوها برای فرزندانتان هستید؛ اگر شما در خانه به همسر یا سایر اعضای خانواده توهین نکنید، به احتمال زیاد، فرزندتان نیز همین گونه رفتار می‌کند. پس ابتدا سعی کنید خودتان بهترین الگو باشید. در مرحله بعد، مدل ارتباط محترمانه را به کودکان آموزش دهید. حتی در هنگام اصلاح رفتار آن‌ها از زبان محترمانه استفاده کنید. از صدا زدن، فریاد زدن یا کنایه پرهیز کنید.
فعالانه گوش دهید.	وقتی فرزندتان در حال صحبت کردن است، توجه کامل خود را به او معطوف کنید، حتی اگر مخالف حرف‌هایش هستید. به آن‌ها نشان دهید که صدای آن‌ها برای شما مهم است.
حل تعارض را به او آموزش دهید.	حتی اگر بلد نیستید که چطور باید مهارت‌های حل تعارض را به فرزندتان یاد بدهید، از راه‌های گوناگون دیگر مثل مراجعه به روانشناس، تهیه فیلم آموزشی یا ثبت نام او در کلاس آموزشی، مسیر یادگیری را برایش هموار کنید.(منبع)

 

علائم نگران کننده و خطوط قرمز پرخاشگری کودکان!

پرخاشگری در کودکان تا حدی طبیعی است، اما گاهی برخی نشانه‌ها نشان می‌دهند که شدت یا نوع این رفتار از حد معمول فراتر رفته است. در چنین شرایطی توجه جدی والدین و در صورت لزوم مراجعه به متخصص کودک یا روانشناس اهمیت زیادی دارد.

• خشم شدید و غیرقابل کنترل: کودک به سرعت عصبانی می‌شود و نمی‌تواند خودش را آرام کند.
• آسیب زدن به دیگران: رفتارهایی مانند زدن، گاز گرفتن یا هل دادن دیگران به طور مکرر دیده می‌شود.
• آسیب زدن به خود: کودک هنگام عصبانیت به خود ضربه می‌زند یا رفتارهای آسیب‌زننده نسبت به خود نشان می‌دهد.
• تکرار مداوم رفتار پرخاشگرانه: رفتارهای خشونت‌آمیز به طور مداوم و در موقعیت‌های مختلف تکرار می‌شوند.
• تخریب وسایل یا اموال: کودک هنگام عصبانیت وسایل را پرت می‌کند، می‌شکند یا عمداً خراب می‌کند.
• مشکل در روابط با همسالان: به دلیل رفتارهای تند و پرخاشگرانه نمی‌تواند رابطه سالمی با دوستان یا همکلاسی‌ها برقرار کند.
• بی‌توجهی به قوانین و پیامدها: حتی پس از تذکر و توضیح، کودک همچنان رفتارهای پرخاشگرانه را ادامه می‌دهد.

نکاتی که باید در مورد پرخاشگری کودکان و روش‌های کنترل آن بدانید!

ما در مقاله‌ای درباره نحوه کنترل خشم کودک صحبت کرده‌ایم و راهکار‌های کاملی را در آن برایتان گفته‌ایم؛ اما در اینجا هم چند راهکار کاربردی می‌گوییم:

1_ درک کنید که او کودک است! 

مغز کودکان در حال رشد است و آن‌ها توانایی کنترل خود را مانند بزرگسالان ندارند. پس انتظارتان را واقع‌بینانه کنید.

به محض اینکه آن‌ها توانایی درک و یادگیری را به دست آوردند، مهم است که شروع به آموزش مهارت‌های خوبی مثل حل تعارض و ارتباطات کنند. نظارت را همواره روی او داشته باشید و مراقب جسم و روحش باشید.

سعی کنید شرایط کودکان و تفاوت‌هایشان را نیز درک کنید. اینکه برخی کودکان ممکن است بسیار حساس باشند و برخی دیگر پرتحمل‌تر.

کودکان معمولاً گاهی اوقات لجبازی دارند؛ اما شما باید بدانید که چطور با لجبازی آنها کنار بیایید. ما در مقاله‌ای از علل تا درمان لجبازی کودک را بررسی کرده‌ایم که برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به این مقاله مراجعه کنید.

آیا در درک فرزند و همدلی کردن با او مشکل دارید؟ پیشنهاد می‌دهیم در سمینار ارتباط همدلانه شرکت کنید.

2_ الگو باشید نه کسی که نصیحت می‌کند!

می‌خواهید فرزندانی سالم و محترم داشته باشید؟ خودتان باید فردی محترم و مودب باشید. واقعیت این است که کودکان به رفتار شما نگاه می‌کنند، حرف‌هایتان چندان اثربخش نیست.

شما بزرگترین الگوی کودکان هستید، پس لطفاً اگر می‌خواهید بهترین مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی را به کودکان یاد بدهید، این کار را نه با حرف بلکه در عمل به کودکان یاد بدهید.

نکته: چالش‌های تربیتی این دوره را با  چرا بچم زود عصبی میشه  و راهکار برای جلوگیری از گاز گرفتن کودک بهتر پشت سر بگذارید.

3_ بیشتر تشویق کنید تا تنبیه!

تشویق رفتارهای مثبت از تنبیه به خاطر رفتارهای منفی، کارآمدتر و موثرتر است و اثرات بهتری دارد. ضمن اینکه تنبیه، اثرات منفی زیادی روی روحیه کودکان حتی تا پایان عمر خواهد داشت. پس تا می‌توانید تنبیه را در مراحل اولیه تربیت فرزند استفاده نکنید.

ما در یک مقاله درباره تنبیه بچه حرف گوش نکن صحبت کرده‌ایم که می‌توانید این مقاله را هم برای اطلاعات بیشتر بخوانید.

4_ منابع اضطراب و استرس او را کاهش دهید

سعی کنید بفهمید که پرخاشگری کودکتان با چه چیزهایی تشدید می‌شود. مثلاً اگر کودک شما فیلم‌هایی تماشا می‌کند که استرس و اضطراب او را افزایش داده و در نهایت منجر به بالا بردن سطح پرخاشگری او می‌شود، به مرور فیلم‌های بهتری جایگزینش کنید.

یا اگر فکر می‌کنید بیش از اندازه با گوشی بازی می‌کند، شاید لازم باشد کنترل بیشتری روی ساعات کار کردن او با گوشی اعمال کنید.

5_ از سرزنش‌گری بپرهیزید

اگر می‌پرسید که با کودک پرخاشگر چگونه رفتار کنیم، پاسخ در پرهیز از سرزنش‌گری است.

سرزنش بی‌فایده است، در عوض گفتگو کنید. از او بخواهید بگوید به چه دلیل پرخاشگری می‌کند و سپس راه گفتگو را در قالب داستان، مثال یا تکرار خواسته‌های او هموار کنید. اینکه او را مدام نصیحت یا سرزنش کنید، فایده‌ای ندارد.

معمولاً والدینی که سبک فرزند پروری مستبدانه دارند، فرزند خود را زیاد سرزنش می‌کنند. راستی، ما درباره این سبک فرزندپروری در یک مقاله جداگانه بیشتر صحبت کرده‌ایم.

6_ راه‌های تخلیه هیجان را برایش پیدا کنید

کودکان به دلیل داشتن انرژی و هیجان بالا، نیاز به تخلیه این هیجان و انرژی دارند. اگر این انرژی به درستی تخلیه نشود، می تواند منجر به رفتارهای پرخاشگرانه شود. بنابراین سعی کنید برای کودک خود موقعیت‌هایی را برای تخلیه هیجان و انرژی فراهم کنید. مانند بردن او به شهربازی و یا ثبت نام کردن او در ورزش‌هایی مثل تکواندو و کاراته.

7_ اجازه ندهید با پرخاشگری به خواسته‌هایش برسد

درست است که کودک خود را دوست دارید و هر کاری برای خوشحالی او انجام می دهید، اما گاهی نیاز است در برابر خواسته‌هایی که با پرخاشگری از شما دارد مقاومت کنید. به این ترتیب کودک یاد می‌گیرد که با پرخاشگری نمی‌تواند به خواسته‌های خود برسد و باید سعی در یادگیری روش‌های بهتری برای رسیدن به خواسته‌های خود داشته باشد.

اهمیت دارد اشاره کنیم که علت کتک زدن کودک دو ساله و علت کوبیدن سر کودک به زمین از دیگر موضوعات رایج فرزندپروی هستند که به عنوان یک والد حتما باید در موردشان بدانید توصیه می‌کنیم این مقالات را بررسی کنید.

8_ به یاد داشته باشید همه احساسات مجزا هستند

وقتی انسان‌ها عصبانی می‌شوند، تا زمانی که احساس نکنند که احساسات آنها دیده می‌شود، آرام نمی‌شوند؛ بنابراین وقتی فرزندتان عصبانیت خود را ابراز می‌کند، بهترین کاری که می‌توانید انجام دهید، این است که بفهمید چرا چنین احساسی دارد. در این موقع حتماً لازم نیست که با دلایل او موافق باشید تا ثابت کنید که چقدر عصبانیتش را درک می‌کنید.

در زمان عصبانیت به فرزندتان نگویید که آرام شود یا رفتار بهتری داشته باشد؛ این فقط باعث می‌شود که کودک تلاش بیشتری برای شنیده‌شدن از خود نشان دهد. در عوض شما باید در را برای ارتباط با فرزندتان باز کنید؛ مثلاً بگویید “تو باید خیلی عصبانی باشی که اینطور صحبت می‌کنی، من می‌خواهم در این مورد بیشتر با هم حرف بزنیم. آیا می‌توانی به من بگویی چه چیزی باعث ناراحتی تو می‌شود؟”.

تربیت کودک کار ساده‌ای نیست؛  لجبازی کودکان 4 تا 5 ساله می‌تواند راهنمای شما باشد.

9_ برای پرخاشگری محدودیت تعیین کنید

می‌پرسید که با بچه پرخاشگر چگونه رفتار کنیم؟ برای پرخاشگری او محدودیت تعیین کنید. بهادادن به احساسات به این معنی نیست که ما اجازه داریم کار‌های مخربی انجام دهیم. هرگز نباید اجازه دهید که کودکان در زمان عصبانیت کار اشتباهی انجام دهند، مثلاً خود، والدین یا برادر و خواهر کوچک‌شان را کتک بزنند.

برخی کودکان در زمان عصبانیت واقعاً باید آن را از طریق مبارزه تخلیه کنند؛ اگر فرزند شما اینگونه است، می‌توانید اجازه دهید خشم خود را روی دست‌ها یا بازو‌های شما تخلیه کند، به‌نحوی که آسیبی به آنها نرسد؛ البته این کار برای همیشه توصیه نمی‌شود!

شما نباید بگذارید که بچه‌ها در زمان عصبانیت قوانین را زیر پا بگذارند. این فقط باعث می‌شود که آنها احساس گناه بیشتری کنند و خود را آدم بدی بدانند. وظیفه شما در این زمان این است که برای فرزند خود به‌عنوان مأمنی امن عمل کنید.

راستی پریدن کودک میان حرف دیگران و دعوای خواهر و برادر از دیگر مقالات مرتبط با تربیت کودک هستند توصیه می‌کنیم حتما مراجعه کنید.

10_ به رشد هوش هیجانی کودک کمک کنید

کودکانی که احساسات خود را می‌شناسند، به‌شکل بالقوه‌ای بهتر می‌توانند خشم را مدیریت کنند؛ بنابراین اگر می‌پرسید که با بچه پرخاشگر چگونه رفتار کنیم، پاسخ در کمک به رشد هوش هیجانی آنها است.

برخی کودکان از ابراز احساس ناراحتی حس امنیت نمی‌گیرند. گاهی اوقات والدین به این کودکان اجازه گریه نمی‌دهند؛ بنابرای آنها در عوض بیشتر عصبانی می‌شوند. گاهی این بچه‌ها ممکن است که والدینی داشته باشند که حتی احساسات آنها را مسخره یا تحقیر می‌کنند. گاهی هم آنها در زمان عصبانیت فقط به اتاق فرستاده خواهند شد و هرگز کمکی برای مدیریت ناراحتی‌هایشان دریافت نمی‌کنند.

این کودکان سخت تلاش می‌کنند تا ترس‌ها، حسادت‌ها و اضطراب‌های خود را سرکوب کنند؛ اما این احساسات سرکوب‌شده زمانی فواران خواهند کرد و مشکلات زیادی به‌وجود می‌آورند؛ بنابراین بهتر است که در روش برخورد با کودک پرخاشگر خود تجدیدنظر کنید و به احساسات او بها دهید.

شما با تکنیک‌هایی مثل کمک به کودکان برای شناخت احساسات، نشان‌دادن همدلی، آموزش مهارت‌های مقابله‌ای سالم یا درک و پذیرش به‌جای قضاوت می‌توانید هوش هیجانی را در کودک تقویت کنید. ما در مقاله افزایش هوش هیجانی در کودکان درباره این موضوع بیشتر صحبت کرده‌ایم.

در جهت افزایش آگاهی شما درباره‌ی موضوعِ تربیت کودک خجالتی و تربیت اجتماعی کودک منابع ذکر شده مفید و کاربردی خواهند بود.

۵ اشتباه رایج والدین در برخورد با کودک پرخاشگر

• واکنش پرخاشگرانه والدین: برخی والدین در پاسخ به رفتار خشن کودک با داد زدن یا تنبیه شدید واکنش نشان می‌دهند که در واقع همان الگوی پرخاشگری را به کودک آموزش می‌دهد.
  راه اصلاح: سعی کنید در لحظه عصبانیت آرام بمانید، با صدای کنترل‌شده صحبت کنید و به کودک نشان دهید که احساسات را می‌توان بدون خشونت مدیریت کرد.
• نادیده گرفتن کامل رفتار پرخاشگرانه: بعضی والدین تصور می‌کنند این رفتارها با گذشت زمان خودبه‌خود از بین می‌روند و واکنشی نشان نمی‌دهند.
  راه اصلاح: لازم است به رفتار کودک توجه کنید، درباره آن صحبت کنید و به او یاد بدهید چه رفتار جایگزینی مناسب‌تر است.
• تنبیه‌های شدید یا تحقیرآمیز: تنبیه بدنی، تهدید یا تحقیر کودک می‌تواند احساس خشم و ناامنی را در او افزایش دهد و پرخاشگری را بیشتر کند.
  راه اصلاح: به جای تنبیه شدید، از پیامدهای منطقی و آموزش مهارت‌های کنترل خشم استفاده کنید.
• نبود قوانین و مرزهای مشخص: وقتی قوانین خانه نامشخص یا متغیر باشند، کودک نمی‌داند چه رفتاری قابل قبول است و چه رفتاری نه.
  راه اصلاح: قوانین ساده و واضحی برای رفتارهای قابل قبول تعیین کنید و در اجرای آن‌ها ثبات داشته باشید.
• بی‌توجهی به علت اصلی رفتار: تمرکز فقط روی متوقف کردن رفتار بدون توجه به دلیل آن، باعث می‌شود مشکل اصلی حل نشود.
  راه اصلاح: سعی کنید ریشه‌های احتمالی مانند خستگی، اضطراب، حسادت یا مشکلات مدرسه را شناسایی کرده و برای حل آن‌ها اقدام کنید.

درمان های روانشناسی برای کودکان پرخاشگر

در این قسمت از مقاله، به روش‌هایی که باعث می‌شوند در دراز مدت، پرخاشگری کودکان شما کاهش یافته یا این مشکل برای شما و فرزندانتان حل شود، اشاره می‌کنیم. برای نوشتن این بخش از مقاله یعنی تربیت کودک خشن هم از منابع معتبر روانشناسی استفاده کرده‌ایم. پس با خیال راحت اجرا کنید.

اگر به فکر آینده کودک خود هستید، علت پرخاشگری کودکان را جدی بگیرید.

برخی از رویکردهای علمی که می‌توانید برای درمان پرخاشگری کودکان از آن‌ها استفاده کنید از قرار زیر است:

روش اول: حمایت‌های مثبت (روش موسوم به PBIS)

روش PBIS مبتنی بر ایجاد محیط مثبت و دوستانه است که بر تقویت رفتارهای خوب و سالم تاکید و تمرکز دارد.

این روش بیشتر بر پیشگیری تاکید دارد تا درمان؛ در این روش، آموزش مهارت‌های اجتماعی در دستور کار قرار می‌گیرد و همچنین رفتارهای مثبت کودکان با روش‌های تشویقی مناسب، تقویت می‌شود.

برای آنکه در رفتار با نوجوان پرخاشگر  و خشم در نوجوانان پیشگام باشید، این مطالب را در اولویت قرار دهید!  

روش دوم: یادگیری اجتماعی-عاطفی (SEL)

در یادگیری عاطفی اجتماعی (SEL)، کودکان با مهارت‌های مهم زندگی مانند مدیریت احساسات، ایجاد روابط و تصمیم‌گیری آشنا می‌شوند.

برنامه‌های SEL به کودکان می‌آموزد که چگونه احساسات خود را شناسایی و مدیریت کنند، روابط سالم ایجاد کنند و تصمیمات مسئولانه بگیرند.

یادگیری عاطفی اجتماعی آنقدر مهم است که روز خاص خود را دارد: روز جهانی SEL که در 26 مارس برگزار می‌شود.

بسیاری از مدارس در اروپا و آمریکا، نوعی SEL را در برنامه درسی خود دارند، اما انجام فعالیت های یادگیری عاطفی اجتماعی در خانه نیز آسان است.

در این باره حتماً منابع دست اول را مطالعه کنید و این روش را یاد بگیرید. اگر زبانتان خوب است، این منبع به شما کمک می‌کند تا این روش را برای تربیت کودکان خود یاد بگیرید.

روش سوم: آموزش مدیریت رفتار والدین (PMT)

تکنیک آموزش مدیریت رفتار والدین یا همان PMT، یکی از روش های بسیار مهم فرزندپروری است که از ایجاد بسیاری از بدرفتاری‌ها و مشکلات بعدی فرزندان جلوگیری می‌کند. پس همه والدین باید با این روش‌های تربیتی آشنا باشند تا بتوانند از بروز مشکلات رفتاری در فرزندانشان پیشگیری کنند.

PMT والدین را به مهارت‌هایی مجهز می‌کند تا رفتار فرزندشان را به طور مؤثر مدیریت کنند. این روش بر تعیین انتظارات روشن، ارائه تشویق و تمجید مثبت و استفاده از پیامد‌های ثابت برای رفتار مثبت و منفی تأکید دارد.

مثلاً اینکه استفاده بیش از حد از تلفن هوشمند، برای کودکان یک پیامد ثابت داشته باشد و آن هم محروم ماندن از بازی با موبایل در روز بعد از آن است!

روش PMT دارای 8 مرحله اصلی است:

1. نباید‌های کلامی و غیر کلامی است؛ از جمله تحقیر، سرزنش، انتقاد، پیش‌بینی‌های منفی درباره آینده کودک
2. برقراری ارتباط موثر و مثبت با فرزندان؛ شاه کلید تعامل مثبت چیزی نیست جز بازی.
3. تحسین
4. توزیع صحیح حقوق، هدیه و امتیاز
5. جدول امتیازی بر اساس چارت رفتاری و قول و قراری که با فرزندتان گذاشته‌اید
6. بازگیری پاداش در صورتی که قصد تنبیه دارید
7. نادیده گرفتن
8. محرومیت زمان‌مند (Time Out)

برای یادگیری این روش، می‌توانید این کتاب را بخوانید. این کتاب پر از تمرینات کاربردی و مناسب است و می‌توانید آن را از طریق لینک خرید کتاب PMT از فیدیبو تهیه کنید.

لازم است اضافه کنیم که منابع روبرو اطلاعات جامع‌تری درباره‌ی موضوعاتی مثل باهوش شدن کودک و تربیت کودک هفت ساله ارائه می‌دهند.

روش چهارم: درمان درمان شناختی رفتاری (CBT)

CBT به کودکان کمک می‌کند تا الگو‌های فکری منفی را که به رفتار پرخاشگرانه آن‌ها کمک می‌کند شناسایی و به چالش بکشند. به آن‌ها مهارت‌های مقابله‌ای می‌آموزد تا احساسات خود را مدیریت کنند و خودگویی مثبت بیشتری ایجاد کنند.

مثال:

یک درمانگر، از این روش برای کار کردن با کودکی که از تکالیف مدرسه‌اش خسته شده و آن‌ها را انجام نداده و پرخاشگر شده است، از این روش استفاده می‌کند:

کودکان در این روش افکاری مانند “من احمق هستم” را شناسایی می‌کنند و آن‌ها را با خودگویی مثبت‌تری جایگزین می‌کنند مانند “این سخت است، اما می‌توانم به تلاش ادامه دهم.” 

بد نیست اشاره کنیم که دروغ گویی در بچه‌ ها  و علت ناله كردن کودک در خواب  از دیگر مقالات موثر در تربیت درست فرزند است توصیه می‌کنیم حتما مراجعه کنید.

روش پنجم: آموزش ذهن آگاهی

تمرین‌های ذهن آگاهی به کودکان آموزش می‌دهد که در لحظه حضور داشته باشند، احساسات خود را شناسایی کنند و با آرامش به موقعیت‌های چالش برانگیز پاسخ دهند. این کارمی‌تواند به آن‌ها کمک کند تا احساسات خود را بازسازی کرده و تاب‌آوری بیشتری در هنگام مواجهه با چالش‌ها داشته باشند. (منبع: kidpower)

بیشتر بخوانید:

• تربیت کودک پنج ساله
• تربیت کودک هشت ساله

سوالات متداول درباره پرخاشگری کودکان

به سراغ سوالات متداول برویم.

چگونه با کودک پرخاشگر رفتار کنیم؟

اولین قدم این است که در لحظه عصبانیت کودک آرام بمانید و واکنش تند نشان ندهید. سپس به کودک کمک کنید احساساتش را با کلمات بیان کند و راه‌های جایگزین مثل صحبت کردن، نفس عمیق کشیدن یا فاصله گرفتن از موقعیت را به او آموزش دهید. تعیین قوانین واضح و تشویق رفتارهای آرام نیز بسیار مؤثر است.

چرا کودک من ناگهان پرخاشگر شده است؟

پرخاشگری ناگهانی در کودکان می‌تواند به دلایلی مثل خستگی، حسادت، تغییرات خانوادگی، مشکلات مدرسه یا ناتوانی در بیان احساسات رخ دهد. بهتر است ابتدا شرایط اخیر زندگی کودک را بررسی کنید و ببینید چه چیزی ممکن است باعث استرس یا ناراحتی او شده باشد.

پرخاشگری در چه سنی در کودکان طبیعی است؟

در سنین نوپایی، به‌ویژه بین ۱ تا ۳ سالگی، رفتارهایی مثل زدن یا هل دادن تا حدی طبیعی است زیرا کودک هنوز مهارت‌های زبانی و کنترل هیجان را به‌خوبی یاد نگرفته است. با افزایش سن و آموزش مهارت‌های اجتماعی، این رفتارها باید به تدریج کمتر شوند.

چه زمانی برای پرخاشگری کودک باید به روانشناس مراجعه کنیم؟

اگر پرخاشگری کودک شدید، مکرر یا همراه با آسیب زدن به دیگران و تخریب وسایل باشد، یا باعث ایجاد مشکل جدی در مدرسه و روابط اجتماعی شود، بهتر است با یک روانشناس کودک مشورت کنید تا علت دقیق بررسی و راهکار مناسب ارائه شود.

کلام آخر

در مقاله «با بچه پرخاشگر چگونه رفتار کنیم؟» تلاش کردیم تا شما را با روش‌های علمی و کاملاً موثر برای کنترل رفتارهای پرخاشگرانه کودکان آشنا کنیم. می‌دانیم که یک مقاله، شاید نتواند به اندازه آموزش مستمر یا کتاب‌های خوب موثر باشد؛ با این حال، مطمئن هستیم که چون شما به دنبال یادگیری هستید، از همین مقاله هم بهره لازم را خواهید برد.

از شما متشکریم و امیدواریم مسئولیت سنگین تربیت فرزند را به خوبی پیش برده و فرزندانی محترم و موفق برای آینده تربیت کنید.

برای آشنایی بیشتر با مطالبی مثل اصول تربیت فرزند و جملات معجزه گر در تربیت فرزند می‌توانید به همین مقالات مراجعه کنید.